Phương pháp luận trong Khoa học xã hội

Sự kiện đã diễn ra.

Ngày nay, khi một kỹ sư nhìn vào bản đồ giao thông thành phố, ông ta sẽ thấy một bức họa với những đường kẻ chằng chịt, những biểu tượng vuông tròn cùng với bảng số liệu về lưu lượng, tốc độ, điểm nghẽn… Ở đó, mọi thứ được lượng hóa thành dữ liệu, và công việc của kỹ sư là nghĩ ra giải pháp tối ưu để “giải quyết” bài toán đó. Thật vậy, trong tinh thần thời đại ngày nay, khi đối diện với một hiện tượng kinh tế - xã hội, phản xạ đầu tiên của những nhà quản lý và học giả là đi tìm một thước đo. Họ gom con người thành các biến số, đặt vào phương trình, và tin rằng đó chính là đỉnh cao của sự “khoa học”.

Khi ta cố gắng lượng hóa toàn bộ đời sống, ta thường chỉ nắm bắt được những “dấu vết” bên ngoài hơn là bản chất thực sự của hành động. Hayek gọi việc áp dụng mù quáng phương pháp khoa học tự nhiên vào xã hội là chủ nghĩa duy khoa học (scientism). Đó không phải là khoa học thực thụ, mà là sự sùng bái hình thức vượt quá giới hạn thích đáng.

Trong cuốn Cuộc cách mạng ngược trong khoa học, Hayek lật lại hồ sơ thế kỷ 19 để vạch ra khoảnh khắc khoa học xã hội “mặc nhầm bộ áo” của kỹ thuật, bắt đầu từ Saint-Simon và Auguste Comte tại Trường Bách khoa Paris. Ông chỉ ra một sự thật nghiệt ngã: khi ta gạt bỏ tính chủ quan của hành động để đi tìm dữ liệu “khách quan” có thể đếm được, ta đánh mất chính hiện tượng mình đang muốn nghiên cứu.

Sai lầm phương pháp luận này dẫn đến hệ quả nguy hiểm về mặt thực tiễn: ảo tưởng về việc thiết kế xã hội. Khi tin rằng xã hội là một bản vẽ có thể tính toán, ta tất yếu sẽ nỗ lực “nhào nặn” nó từ trên xuống. Hayek cảnh báo đây là sự ngạo mạn, bởi tâm trí con người là hữu hạn và tri thức trong xã hội luôn bị phân hữu (division of knowledge) - không một cá nhân siêu việt nào có thể nắm giữ toàn bộ thông tin để điều khiển một hệ thống phức tạp.

Lyceum’s Seminar: “Phương pháp luận trong khoa học xã hội” đã diễn ra cùng khách mời Đinh Tuấn Minh - Giám đốc nghiên cứu tại MASSEI, khảo sát giới hạn của thước đo và vạch lại ranh giới cho các phương pháp nghiên cứu xã hội.

Dựa trên tư tưởng của Hayek, chúng ta đã cùng thảo luận về:

• Chủ quan luận và Khách quan luận: Tại sao phải tái dựng hiện tượng từ niềm tin và hành động cá nhân thay vì nhìn vào các “tổng thể” trừu tượng.
• Hiện tượng phức (Complex phenomena): Tại sao trong xã hội, chúng ta chỉ có thể “dự báo mô thức” chứ không thể dự báo chính xác các con số cụ thể.
• Trật tự tự phát: Hiểu về những kết quả nảy sinh từ hành động của con người nhưng không do ai thiết kế ra.