Sự phân biệt mang tính trực giác và những kỳ vọng cao

Những câu “phân tích”, chẳng hạn như “Bác sĩ nhi khoa là bác sĩ” (câu gốc tiếng Anh: “Pediatricians are doctors”), về mặt lịch sử, đã được xem là những câu đúng chỉ nhờ chính ý nghĩa của các từ ngữ hoặc/và có thể được biết chỉ bằng cách hiểu các ý nghĩa đó. Những câu “phân tích” thường thì đối lập với những câu “tổng hợp”, ví dụ như “Bác sĩ nhi khoa thì giàu có”; (tri thức về) các chân lý (tính đúng sai) này phụ thuộc vào (tri thức về) tài sản thực tế của các bác sĩ nhi khoa. Bắt đầu từ Frege, nhiều triết gia đã hy vọng chứng minh được rằng các chân lý logic, toán học và những lĩnh vực khác dường như mang tính tiên nghiệm (a priori), chẳng hạn như phần lớn triết học và các nền tảng của khoa học, có thể được xác định là mang tính phân tích thông qua “việc phân tích khái niệm” kỹ lưỡng về ý nghĩa của những từ ngữ cốt lõi. Tuy nhiên, việc phân tích thuật ngữ hay khái niệm quan trọng như “đối tượng vật chất”, “nguyên nhân”, “tự do”, hay [thậm chí] “tri thức” hóa ra lại phức tạp hơn các triết gia nghĩ.

1. Sự phân biệt mang tính trực giác

So sánh hai tập hợp câu sau:

I.

(1) Tất cả bác sĩ có chuyên môn về trẻ em thì giàu có.

(2) Tất cả bác sĩ nhi khoa thì giàu có.

(3) Tất cả những ai chạy bộ [đều] gây tổn hại cho cơ thể mình.

(4) Nếu Holmes giết Sikes, vậy thì Watson chắc chắn phải chết.

II.

(5) Tất cả bác sĩ có chuyên môn về trẻ em là bác sĩ.

(6) Tất cả bác sĩ nhi khoa là bác sĩ.

(7) Tất cả những ai chạy bộ [đều] chuyển động.

(8) Nếu Holmes sát hại Sikes, vậy thì Sikes chắc chắn phải chết.

Hầu hết những người sử dụng tiếng Anh thành thạo và hiểu nghĩa của tất cả các từ cấu thành đều sẽ nhận thấy sự khác biệt rõ rệt giữa hai tập hợp này: trong khi họ có thể hoài nghi về tính đúng sai của các câu thuộc tập hợp I, họ sẽ nhanh chóng thấy rằng mình không thể nghi ngờ tính đúng sai của các câu thuộc tập hợp II. Khác với tập hợp trước, tập hợp sau dường như có thể được tự động xác thực, hay như nhiều người thường diễn đạt một cách tự nhiên là “chỉ cần biết nghĩa của từ là đủ”. Quả thực, việc phủ nhận bất kỳ câu nào trong số đó — chẳng hạn như:

III.

(9) #Không phải tất cả các bác sĩ nhi khoa [đều] là bác sĩ – một vài người đơn giản là không phải!

(10) #Không phải tất cả những ai chạy bộ [đều] chuyển động – một số họ hoàn toàn đứng yên!

dường như theo một khía cạnh quan trọng nào đó là không thể hiểu được, rất giống với các trường hợp mâu thuẫn về mặt thuật ngữ (ký hiệu “#” biểu thị sự bất thường về mặt ngữ nghĩa). Các triết gia thường gọi những câu thuộc tập hợp thứ nhất là các câu “tổng hợp” (synthetic), và những câu thuộc tập hợp thứ hai là các câu “phân tích” (analytic) (ít nhất là xét bề mặt). (Các câu thuộc tập hợp III đôi khi được gọi là “sai về mặt phân tích” [analytically false], mặc dù thuật ngữ này hiếm khi được sử dụng, và từ “phân tích” thường chỉ dành cho những câu được coi là đúng.) Chúng ta có thể coi các câu như (5)–(10) là một phần của “dữ liệu phân tích” mà các triết gia và nhà ngôn ngữ học thường viện dẫn khi đề cập đến sự phân biệt này (tuy nhiên, điều này không loại trừ khả năng các dữ liệu đó có thể được giải thích theo cách khác). Một số triết gia có thể muốn xếp vào tập hợp III những trường hợp được gọi là “sai lầm về phạm trù” (category mistakes) – chẳng hạn như #Số ba thích nước sốt Tabasco, hoặc #Thứ Bảy đang nằm trên giường (xem Ryle 1949 [2009]) – nhưng những ví dụ này ít được chú trọng trong các cuộc thảo luận gần đây; chúng thường không bị coi là bất thường về mặt ngữ nghĩa mà chỉ đơn thuần là sai hoặc ngớ ngẩn (Quine 1960 [2013, tr. 210]). (Tất nhiên, những câu như vậy có thể chấp nhận được trong thơ ca hoặc hư cấu, nhưng cách sử dụng đó thường bị coi là thứ yếu so với cách dùng theo nghĩa đen và nghĩa khoa học vốn là mối quan tâm của hầu hết các nhà lý thuyết trong lĩnh vực này.)

Nhiều triết gia từng hy vọng rằng việc viện dẫn tính phân tích có thể được dùng để giải quyết một trong những vấn đề lâu đời nhất trong triết học: giải thích tính tất yếu rõ ràng và trạng thái tiên nghiệm (a priori) của các mệnh đề trong logic, toán học và phần lớn triết học, đặc biệt là các vấn đề trong đạo đức học, siêu hình học và nhận thức luận (q.v.). Nếu các mệnh đề trong các lĩnh vực này mang tính phân tích, thì sẽ không có gì đáng ngạc nhiên khi chúng có vẻ “tất yếu” là đúng, tức là đúng “trong mọi thế giới có thể”, và có thể biết được điều đó “một cách tiên nghiệm”, tức là “độc lập với bất kỳ trải nghiệm giác quan nào”. Do đó, quan điểm này khiến nhiều người coi triết học phần lớn bao gồm việc “phân tích” ý nghĩa của các mệnh đề, từ ngữ và khái niệm có liên quan; nghĩa là, đưa ra các điều kiện “vừa tất yếu một cách riêng lẻ vừa đầy đủ một cách đồng thời” để sử dụng một từ hoặc khái niệm, theo cách mà, ví dụ, việc là nữ và là phụ huynh mỗi yếu tố đều tất yếu một cách độc lập và kết hợp lại thì đủ để trở thành một người mẹ. Hơn nữa, quan điểm này dường như thu hút và củng cố (mặc dù chúng ta sẽ thấy nó không hàm ý) phương pháp luận đặc biệt là “suy ngẫm trên ghế bành” (armchair reflection) về các khái niệm mà nhiều nhà triết học truyền thống vẫn làm, tách rời khỏi mọi nghiên cứu thực nghiệm.

1.1 Kant

Mặc dù đã có những dấu vết sơ khởi cho quan niệm đương đại về tính “phân tích” trong tư tưởng của Leibniz, cũng như của Locke và Hume khi họ bàn về “các mối quan hệ giữa các ý niệm” (relations of ideas), nhưng quan niệm đang thu hút sự quan tâm của nhiều triết gia hiện nay lại bắt nguồn từ công trình của Kant (1787 [1998]). Ngay phần mở đầu tác phẩm Phê phán lý tính thuần túy (Critique of Pure Reason), ông đã viết:

Trong mọi phán đoán mà ở đó mối quan hệ giữa chủ từ và vị từ được tư duy (tôi chỉ xét các phán đoán khẳng định, vì việc áp dụng cho phán đoán phủ định cũng rất dễ dàng), mối quan hệ này có thể diễn ra theo hai cách khác nhau. Hoặc là vị từ B thuộc về chủ từ A như một yếu tố (ẩn tàng) nằm bên trong khái niệm A đó; hoặc B nằm hoàn toàn bên ngoài khái niệm A, mặc dù chắc chắn nó vẫn có sự liên kết với khái niệm này. Trong trường hợp thứ nhất, tôi gọi phán đoán đó là phán đoán phân tích; trong trường hợp thứ hai, là phán đoán tổng hợp. (1787 [1998], B10)

Ông đưa ra ví dụ về phán đoán phân tích là: “Mọi vật thể đều có tính trải rộng/quảng tính” (extended): khi tư duy về một vật thể, ta không thể không đồng thời nghĩ đến việc nó chiếm một khoảng không gian (có tính trải rộng); điều đó dường như chỉ là một phần nội hàm của khái niệm “vật thể”. Ông đối lập điều này với phán đoán “Mọi vật thể đều có trọng lượng”, trong đó vị ngữ (“có trọng lượng”) “là một điều gì đó hoàn toàn khác biệt so với những gì tôi tư duy trong khái niệm thuần túy về vật thể nói chung” (B11); ở đây, ta phải kết hợp hay “tổng hợp” (synthesize) các khái niệm khác nhau lại với nhau—cụ thể là khái niệm “vật thể” và khái niệm “có trọng lượng” (đôi khi những khái niệm kiểu này được gọi là “khái niệm mở rộng” (ampliative), vì chúng mở rộng nội hàm khái niệm vượt ra ngoài những gì vốn đã “chứa đựng” trong đó).

Kant đã cố gắng làm rõ phép ẩn dụ về sự “chứa đựng” (containment) dùng để giải thích tính phân tích theo hai cách. Để thấy được tính đúng đắn của bất kỳ phán đoán nào thuộc tập hợp thứ hai (phán đoán phân tích), ông viết: “Tôi chỉ cần phân tích khái niệm đó—tức là nhận thức được các yếu tố đa dạng mà tôi luôn tư duy trong khái niệm ấy—để tìm thấy vị ngữ này ngay bên trong nó” (B10). Tuy nhiên, khi tiếp nhận một gợi ý từ Leibniz, ông đã đi xa hơn và khẳng định:

Tôi chỉ đơn thuần rút ra vị từ dựa theo nguyên lý mâu thuẫn, và nhờ đó, đồng thời nhận thức được tính tất yếu của phán đoán. (B11)

Như Jerrold Katz (1988) – một nhân vật hàng đầu trong lĩnh vực này – đã nhấn mạnh, định nghĩa thứ hai này khác biệt đáng kể so với quan niệm về sự “chứa đựng”; bởi lẽ, khi viện dẫn phương pháp chứng minh bằng phản chứng đầy mạnh mẽ, khái niệm “phân tích” (analytic) giờ đây sẽ bao gồm tất cả các hệ quả diễn dịch (vốn có thể là vô hạn) của một mệnh đề cụ thể, trong đó nhiều hệ quả không thể được coi một cách hợp lý là “nằm bên trong” khái niệm được diễn đạt bởi mệnh đề đó. Chẳng hạn, mệnh đề “Người độc thân thì chưa kết hôn hoặc mặt trăng có màu xanh” là một hệ quả logic của mệnh đề “Người độc thân thì chưa kết hôn” – vì việc phủ định mệnh đề trước sẽ dẫn đến mâu thuẫn với mệnh đề sau (phủ định một mệnh đề tuyển là phủ định từng thành phần của nó) – nhưng rõ ràng là không có bất kỳ điều gì liên quan đến màu sắc của mặt trăng lại được “bao hàm” trong khái niệm “người độc thân” cả. Để tránh những hệ quả như vậy, Katz (ví dụ: 1972, 1988) đã nỗ lực phát triển một lý thuyết nghiêm túc chỉ dựa trên quan niệm ban đầu về sự bao hàm; Paul Pietroski (2005, 2018) cũng thực hiện điều tương tự nhưng theo một hướng tiếp cận khác.

Một lý do khiến Kant có thể đã không nhận ra sự khác biệt giữa các cách mô tả khác nhau của ông về tính chất “phân tích” là vì quan niệm của ông về “logic” dường như chỉ giới hạn trong logic tam đoạn luận của Aristotle, và do đó không bao gồm toàn bộ các công cụ của logic hiện đại – nơi mà, như chúng ta sẽ thấy, sự khác biệt giữa hai cách mô tả này trở nên rõ rệt hơn nhiều (xem MacFarlane 2002). Thực vậy, Kant phân định phạm trù “phân tích” chủ yếu là để đối lập nó với phạm trù “tổng hợp” (synthetic) mà ông coi là quan trọng hơn; ông nổi tiếng với quan điểm cho rằng phạm trù này không chỉ giới hạn ở những gì thuộc về kinh nghiệm như người ta có thể lầm tưởng ban đầu. Ông lập luận rằng ngay cả một ví dụ sơ đẳng trong số học như 7+5=12 cũng mang tính tổng hợp (synthetic), bởi lẽ khái niệm về số 12 không nằm sẵn trong các khái niệm về số 7, số 5 hay phép cộng (+): việc nhận thức được tính đúng đắn của mệnh đề này dường như đòi hỏi một dạng “tổng hợp” chủ động của tâm trí—một quá trình “kết nối” các tư tưởng thành phần khác nhau lại với nhau theo một cách thức đặc biệt (1787 [1998], B15). Và như vậy, chúng ta đi đến phạm trù “tổng hợp tiên nghiệm” (synthetic a priori)—khái niệm mà chính khả năng tồn tại của nó đã trở thành mối quan tâm trọng tâm trong công trình của ông. Kant đã cố gắng chứng minh rằng hoạt động tổng hợp chính là nguồn gốc của các trường hợp tri thức tiên nghiệm quan trọng, không chỉ trong số học mà còn trong hình học, các nền tảng của vật lý học, đạo đức học và triết học nói chung; đây là một quan điểm gây nhiều tranh cãi nhưng đã đặt nền móng cho phần lớn các cuộc thảo luận triết học trong những thế kỷ tiếp theo (xem Coffa 1991, phần I).

Ngoài hình học ra, bản thân Kant thực tế không chú trọng nhiều đến trường hợp của toán học. Tuy nhiên, khi toán học vào thế kỷ 19 bắt đầu đạt đến những tầm cao mới về độ tinh vi và phức tạp, những lo ngại về nền tảng của nó cũng ngày càng gia tăng. Chính để giải quyết những lo ngại này, Gottlob Frege (1884 [1980]) đã nỗ lực cải thiện các cách diễn giải của Kant về tính phân tích (analytic) và đưa ra điều được xem rộng rãi là cuộc thảo luận quan trọng tiếp theo về chủ đề này.

1.2 Frege

Frege (1884 [1980], §§5,88) và những người khác đã chỉ ra một số vấn đề với phép ẩn dụ “chứa đựng” của Kant. Đầu tiên, như chính Kant (1787 [1998], B756) chắc chắn cũng sẽ đồng ý, tiêu chuẩn này cần phải được giải phóng khỏi các yếu tố mang tính “tâm lý học” (psychologistic), hoặc các khẳng định chỉ về quá trình tư duy ngẫu nhiên của người suy nghĩ, trái ngược với các khẳng định về sự thật và tính chính đáng vốn được cho là cốt lõi của tính phân tích. Đặc biệt, những liên tưởng thuần túy không phải lúc nào cũng thuộc về mặt ý nghĩa: nhiều người khi nghĩ về Columbus có thể tự động nghĩ đến “người khám phá ra châu Mỹ”, hoặc khi nghĩ về số 7 thì “không thể không nghĩ” đến chữ số biểu thị nó, nhưng chắc chắn việc Columbus khám phá ra châu Mỹ hay một con số đồng nhất với một chữ số không phải là điều mang tính phân tích. Hơn nữa, mặc dù có thể lập luận rằng việc một hình tròn là một hình kín có độ cong không đổi là mang tính phân tích (xem Katz 1972), ai đó vẫn có thể không nhận ra điều này và do đó nghĩ về cái này mà không nghĩ về cái kia.

Ngay cả khi Kant giải quyết được vấn đề này, vẫn chưa rõ làm thế nào khái niệm “chứa đựng” của ông có thể bao quát các trường hợp dường như cũng mang “tính phân tích” không kém gì bất kỳ câu nào trong tập hợp II, chẳng hạn như:

IV.

(11) Bất kỳ ai là tổ tiên của tổ tiên của Bob thì đều là tổ tiên của Bob.

(12) Nếu Bob kết hôn với Sue, thì Sue kết hôn với Bob.

(13) Nếu một cái gì đó có màu đỏ, thì nó có màu sắc.

Tính bắc cầu của quan hệ tổ tiên hay tính đối xứng của quan hệ kết hôn không rõ ràng “được chứa đựng trong” các ý niệm tương ứng theo cách mà ý niệm về sự mở rộng có thể coi là “được chứa đựng trong” khái niệm vật thể, hay nam giới trong khái niệm người độc thân. Câu (13) dường như đặc biệt rắc rối: ngoài có màu sắc ra thì còn cái gì khác có thể được đưa vào trong sự phân tích? Khái niệm màu đỏ bao hàm màu sắc – và còn gì nữa? Rất khó để thấy cần phải “thêm” cái gì khác – ngoại trừ chính màu đỏ!

Frege đã cố gắng khắc phục tình trạng này bằng cách suy nghĩ lại hoàn toàn về nền tảng của logic, phát triển điều mà ngày nay chúng ta gọi là logic ký hiệu hiện đại. Ông đã định nghĩa một ngôn ngữ “hình thức” hoàn toàn chính xác, tức là một ngôn ngữ được đặc trưng bởi “hình thức” – theo chuẩn mực là hình dạng – của các biểu thức trong đó, và ông cẩn trọng đưa ra một sự giải thích về cú pháp và ngữ nghĩa của những gì được gọi là “các hằng số logic” (logical constants), chẳng hạn như “và”, “hoặc”, “không”, “tất cả” và “một vài”, nhằm chỉ ra cách nắm bắt một tập hợp rất rộng các phép diễn dịch hợp lệ có chứa chúng. Việc nói chính xác các hằng số được xác định như thế nào là một vấn đề gây tranh cãi (xem mục về các hằng số logic), nhưng ít nhất ở mức độ đại khái và trực giác, chúng có thể được coi là những phần ngôn ngữ không “chỉ đến” hoặc “hoạt động theo hướng quy chiếu”, tức không nhằm tham chiếu đến một cái gì đó trong thế giới thực theo cách mà các danh từ, động từ, tính từ, trạng từ và giới từ thông thường vẫn làm. “Socrates” quy chiếu đến Socrates, “những con chó” quy chiếu đến những con chó, “(là) thông minh” quy chiếu đến sự thông minh và/hoặc những thứ thông minh, nhưng các từ như “hoặc” và “tất cả” dường như hoàn toàn không hoạt động theo hướng quy chiếu. Dù sao đi nữa, chắc chắn không rõ liệu có tồn tại bất kỳ cái “hoặc” hay “tất cả” nào trong thế giới thực bên cạnh Socrates, những con chó, và các tập hợp hay thuộc tính của chúng hay không.

Sự phân biệt này giữa các biểu thức không-logic (mang tính “quy chiếu”) và các hằng số logic cho phép chúng ta định nghĩa một chân lý logic (logical truth) theo cách đã trở nên phổ biến (và sẽ đặc biệt hữu ích trong bài viết này): đó là một câu đúng bất kể biểu thức không-logic nào xuất hiện trong đó (so sánh Tarski 1936 [1983], Quine 1956 [1976], Davidson 1980). Do đó (đặt các biểu thức không-logic trong chữ in đậm, và đánh số lại các ví dụ trước):

(14) Tất cả các bác sĩ chuyên khoa nhi đều là bác sĩ.

được tính là một chân lý logic (nghiêm ngặt): bất kể chúng ta thay biểu thức ngữ pháp nào vào các thuật ngữ không-logic “bác sĩ”, “chuyên khoa” và “nhi” trong câu (14), câu đó vẫn sẽ đúng. Ví dụ, thay “mèo” cho “bác sĩ”, “săn” cho “chuyên khoa” và “chuột” cho “nhi”, chúng ta được:

(15) Tất cả các mèo săn chuột đều là mèo.

(Trong toàn bộ cuộc thảo luận này, bằng từ “thay thế”, chúng ta muốn nói đến việc thay thế đồng nhất một biểu thức được cho là đơn nghĩa bằng một biểu thức khác ở tất cả các lần xuất hiện của nó trong một câu).

Nhưng còn những câu khác trong tập hợp II thì sao? Thay “mèo” cho “bác sĩ” và “chuột” cho “bác sĩ nhi khoa” trong câu:

(16) Tất cả các bác sĩ nhi khoa đều là bác sĩ.

chúng ta được:

(17) Tất cả các chuột đều là mèo.

đây rõ ràng là câu sai, tương tự như nhiều sự thay thế như vậy sẽ khiến phần còn lại của các ví dụ ở tập hợp II trở nên sai. (14) và (15) là các chân lý logic hiển nhiên; tính đúng đắn của chúng chỉ phụ thuộc vào giá trị ngữ nghĩa của các tiểu từ logic của chúng. Nhưng Tất cả các bác sĩ nhi khoa đều là bác sĩ và các ví dụ khác, từ (6)–(8) và (11)–(13), không phải là các chân lý logic hình thức có thể chỉ định riêng dựa vào hình thức logic của câu (hoặc cấu trúc các tiểu từ logic của nó); phủ định của chúng, ví dụ như (9) và (10), cũng không phải là các sự mâu thuẫn hình thức (tức là có dạng “p và không phải trường hợp p”, trong đó p đại diện cho bất kỳ câu nào). Làm thế nào để chúng ta nắm bắt được chúng?

Ở đây Frege đã viện đến khái niệm “định nghĩa”, hoặc – với giả định rằng các định nghĩa duy trì “ý nghĩa” – “sự đồng nghĩa”: các chân lý phân tích không-logic là những chân lý có thể được chuyển đổi thành các chân lý logic hình thức bằng cách thay thế các thuật ngữ được định nghĩa bằng các định nghĩa, hoặc thay thế các từ đồng nghĩa bằng các từ đồng nghĩa. Vì “chuột” không đồng nghĩa với “bác sĩ nhi khoa”, nên (17) không phải là sự thay thế vào (16) thuộc loại được yêu cầu. Thay vào đó, chúng ta cần sự thay thế bằng định nghĩa của “bác sĩ nhi khoa”, tức là “bác sĩ chuyên khoa nhi”, điều này sẽ chuyển đổi (16) thành chân lý logic hình thức thuần túy trước đó của chúng ta (được đánh số lại ở đây):

(18) Tất cả các bác sĩ chuyên khoa nhi đều là bác sĩ.

Tất nhiên, bản thân các khái niệm về định nghĩa, ý nghĩa và sự đồng nghĩa này sẽ cần phải được làm rõ. Nhưng vào thời điểm đó, chúng được coi là những khái niệm đủ rõ ràng mà việc làm rõ không đặc biệt cấp thiết cho đến khi W.V.O. Quine (1953 [1980a]) đặt ra những câu hỏi nghiêm trọng về chúng rất lâu sau đó (xem §3.3 trở đi bên dưới). Tạm gác những câu hỏi đó sang một bên, Frege đã đưa ra những gợi ý cực kỳ thú vị, chẳng hạn như đưa ra một định nghĩa nổi tiếng về quan hệ “tiền nhiệm/tổ tiên” (ancestral) có trong câu (11) làm cơ sở cho định nghĩa của ông về số (xem mục về Định lý Frege và nền tảng cho số học), và truyền cảm hứng cho chương trình “chủ nghĩa logic” (logicism - tức việc quy giảm số học về logic) vốn được theo đuổi trong tác phẩm đồ sộ Principia Mathematica của Whitehead và Russell (1910–13), và tác phẩm Tractatus Logico-philosophicus của Ludwig Wittgenstein (thời kỳ đầu) (1922).

Frege chủ yếu quan tâm đến việc hình thức hóa số học, và do đó chỉ xem xét các hình thức logic của một số lượng tương đối ít các câu ngôn ngữ tự nhiên trong một hệ thống ký hiệu tự chế cắt giảm tối đa – ông không đảm nhận những câu kiểu như (12)–(13). Nhưng nghiên cứu về cấu trúc logic (hoặc cú pháp) của toàn bộ các câu trong ngôn ngữ tự nhiên đã bùng nổ kể từ đó, ban đầu trong công trình của Bertrand Russell (1905) với lý thuyết nổi tiếng về các mô tả xác định (xem mục về các mô tả), điều mà ông (1912) đã kết hợp với các quan điểm của mình về tri thức qua “sự quen thuộc” (acquaintance) với dữ liệu giác quan và các chỉnh thể phổ quát (universals) thành một “nguyên lý cơ bản trong việc phân tích các mệnh đề chứa các mô tả” đầy ấn tượng:

Mỗi mệnh đề mà chúng ta có thể hiểu được phải được cấu thành hoàn toàn từ các thành tố mà chúng ta quen thuộc (1912:58),

đây là một phiên bản sơ khởi của đề xuất được các nhà Thực chứng Logic theo đuổi, sẽ được thảo luận trong các phần tiếp theo dưới đây. Các mô hình hình thức hóa của Frege và Russell cũng gián tiếp là nguồn cảm hứng cho các công trình sau này của Noam Chomsky cùng các nhà ngôn ngữ học và logic học “tạo sản” (generative) khác (xem phần phụ lục). Liệu tiêu chuẩn về tính phân tích của Frege có hoạt động cho phần còn lại của tập hợp II và các tính phân tích khác hay không phụ thuộc vào chi tiết của các đề xuất sau này, một số trong đó được thảo luận trong phụ lục §A.2 trở đi.

2. Những kỳ vọng cao (High Hopes)

Chịu ảnh hưởng bởi những bước phát triển này trong logic, nhiều nhà triết học trong nửa đầu thế kỷ 20 cho rằng tính phân tích (analyticity) có thể đảm nhận vai trò nhận thức luận then chốt: không chỉ giải thích tri thức tiên nghiệm (a priori) dường như rõ ràng của chúng ta về toán học, mà – với một chút trợ giúp từ chủ nghĩa thực nghiệm Anh – còn giải thích cả sự hiểu biết của chúng ta về các khẳng định liên quan đến thế giới không-thời gian. Thật vậy, “sự phân tích” và “bước ngoặt ngôn ngữ” (linguistic turn, Rorty 1992) đã sớm trở thành phương cách để nhiều nhà triết học thuộc truyền thống Anh-Mỹ đặc trưng hóa công việc của mình. Điều này đặc biệt đúng vì việc phân tích ý nghĩa từ ngữ như vậy có vẻ là kiểu công việc phù hợp với “sự suy ngẫm trên ghế bành” (armchair reflection) – thứ mà nhiều người coi là một đặc trưng riêng biệt của ngành triết học (xem Haug 2014). Nhiều người nghĩ rằng dự án này cũng sẽ thực hiện công việc mang tính siêu hình học hơn: giải thích tính đúng đắn và tính tất yếu của toán học. Nó không chỉ chỉ ra cách chúng ta có thể biết về các chủ đề này độc lập với kinh nghiệm, mà còn giải thích tại sao chúng có thể đúng trong thế giới này và trong mọi thế giới có thể (dù họ thường không phân biệt rõ ràng dự án siêu hình học này với dự án nhận thức luận). Vì vậy, Gilbert Harman (1967 [1999]) đã bắt đầu bài tổng quan của mình về chủ đề này bằng cách kết hợp cả hai dự án:

Điều mà tôi gọi là ‘lý thuyết đầy đủ về chân lý phân tích’ coi các chân lý phân tích là những chân lý đúng đắn duy nhất nhờ vào ý nghĩa hoặc có thể biết được duy nhất nhờ vào ý nghĩa. (tr. 119, xem thêm tr. 127)

khi tự coi mình đang thể hiện quan điểm của một số nhà triết học đương thời lúc bấy giờ.

Điều này dường như là một kế hoạch đại thống nhất cho đến khi Saul Kripke (1972) và Hilary Putnam (1975) thu hút sự chú ý vào những khác biệt cơ bản giữa các tình thái (modalities) siêu hình học và nhận thức luận – những thứ vốn có xu hướng bị gộp chung làm một trong suốt giai đoạn đó. Họ chỉ ra rằng, ví dụ, “nước là H2O” rất có thể là đúng một cách tất yếu, nhưng lại không thể biết được theo cách tiên nghiệm (a priori); còn “thước mét chuẩn ở Paris dài một mét” có thể biết được theo cách tiên nghiệm nhưng lại không bắt buộc phải đúng một cách tất yếu (chính cây thước đó hoàn toàn có thể đã bị gãy và không bao giờ được dùng để đo lường; xem mục về biện minh và tri thức tiên nghiệm).

Một khi các vấn đề siêu hình học và nhận thức luận được tách biệt, việc cho rằng các vấn đề thuần túy về ý nghĩa có thể thực sự giải thích mọi tính tất yếu trở nên kém rõ ràng hơn. Hãy nhớ lại rằng tham vọng của Frege là quy giảm toán học về logic bằng cách chỉ ra cách thay thế các từ đồng nghĩa bằng các từ đồng nghĩa, để mọi chân lý toán học đều có thể được chứng minh là một chân lý logic. Ông đã không tiếp tục khẳng định rằng bản thân các chân lý logic là đúng hoặc tất yếu chỉ nhờ vào ý nghĩa. Đó là những “Quy luật của Chân lý” (Frege 1918/84:58), và không rõ có thể đưa ra loại giải thích nào cho chúng. Rõ ràng, việc chỉ viện đến các sự thay thế đồng nghĩa sâu hơn sẽ không đủ. Như Michael Devitt (1993a) đã chỉ ra:

Câu ‘Tất cả những người độc thân đều chưa kết hôn’ không đúng duy nhất nhờ vào ý nghĩa, và do đó không mang tính phân tích theo... nghĩa [đúng duy nhất nhờ vào ý nghĩa]. Câu này quả thực đúng một phần nhờ vào thực tế là ‘chưa kết hôn’ phải quy chiếu đến bất kỳ đối tượng nào mà ‘người độc thân’ quy chiếu đến, nhưng nó cũng đúng một phần nhờ vào tính đúng đắn của câu ‘Tất cả những người chưa kết hôn đều chưa kết hôn.’ (Devitt 1993a, tr. 287; so sánh với Quine 1956 [1976], tr. 118)

Chắc chắn không rõ liệu tính đúng đắn của câu “Tất cả những người chưa kết hôn đều chưa kết hôn” có dựa trên cùng một loại thực tế đồng nghĩa tùy nghi vốn làm cơ sở cho câu “Tất cả những người độc thân đều chưa kết hôn” hay không. Trong bất kỳ trường hợp nào, một loại diễn giải khác có vẻ là cần thiết (xem chú thích 9 và 16 trong nguyên tác).

Dựa vào ý tưởng về sự đồng nghĩa, Katz và Paul Postal (1991, tr. 516–7) khẳng định rằng một lý thuyết ngôn ngữ học đầy đủ nên (cùng với các yếu tố khác) giải thích tại sao, nếu câu John đã giết Bill là đúng, thì câu Bill đã chết cũng đúng. Tuy nhiên, như David Israel (1991) đã chỉ ra trong lời đáp trả: “có những thực tế về tiếng Anh, về việc mệnh đề nào được diễn đạt bởi những phát ngôn nhất định, và sau đó có một thực tế phi-ngôn-ngữ-học: đó là mệnh đề này kéo theo (entails) mệnh đề khác” (tr. 571). Phát ngôn của các câu là một chuyện; còn các mệnh đề (hoặc tư duy) mà nhiều câu khác nhau có thể diễn đạt lại là chuyện hoàn toàn khác: hai người có thể có cùng một tư duy – tức là nghĩ cùng một mệnh đề – nhưng lại diễn đạt nó bằng các câu khác nhau: một người Đức có thể nói “Der Schnee ist weiss” diễn đạt cùng một mệnh đề với một người Mỹ nói “Snow is white.” Do đó:

Hoàn toàn không đúng khi cho rằng nếu mệnh đề được diễn đạt bởi [một phát ngôn của John đã giết Bill] là đúng, thì “nhờ vào [ngôn ngữ tự nhiên] mà kéo theo một cách tất yếu”, mệnh đề được diễn đạt bởi [một phát ngôn của Bill đã chết] cũng đúng. Đúng hơn là, nếu mệnh đề mà theo ngữ pháp tiếng Anh được diễn đạt bởi [một phát ngôn của John đã giết Bill] là đúng, thì nhờ vào cấu trúc của các mệnh đề có liên quan, mệnh đề mà theo ngữ pháp tiếng Anh được diễn đạt bởi [một phát ngôn của Bill đã chết] cũng phải đúng. (D. Israel 1991, tr. 71, nhấn mạnh do người viết thêm vào)

Việc cung cấp cơ sở siêu hình học cho chân lý logic là một vấn đề tinh vi (xem mục về chân lý logic), nhưng như Devitt (1993a và b) cùng những người khác (ví dụ: Paul Boghossian 1996, Tim Williamson 2007) đã tiếp tục nhấn mạnh, chính các vấn đề nhận thức luận về việc biện minh cho niềm tin của chúng ta đối với các chân lý tất yếu mới là điều thống trị các cuộc thảo luận triết học về tính phân tích trong bảy mươi năm qua. Do đó, chúng ta sẽ tập trung chủ yếu vào dự án nhận thức luận khiêm tốn hơn này trong phần còn lại của bài viết.

2.1 Toán học

Như chúng ta đã lưu ý (§1.2), Frege đã phát triển logic hình thức để giải thích cho tri thức tiên nghiệm dường như rõ ràng của chúng ta về toán học. Rất đáng để suy ngẫm về sức hút của vấn đề này. Đây được coi là một trong những vấn đề lâu đời nhất và khó nhất trong triết học phương Tây, và khá dễ hiểu: thông thường, chúng ta thu nhận tri thức về thế giới bằng cách sử dụng các giác quan. Nếu chúng ta quan tâm đến việc, chẳng hạn, ngoài trời có mưa không, có bao nhiêu con chim trên bãi biển, cá có ngủ hay các ngôi sao có sụp đổ không, chúng ta sẽ nhìn và quan sát, hoặc tìm đến những người làm việc đó. Có một quan điểm phổ biến rằng khoa học phương Tây có được thành công to lớn chính là nhờ vào việc dựa vào các phương pháp “thực nghiệm” (kinh nghiệm, thí nghiệm) như vậy. Tuy nhiên, cũng có một thực tế rõ ràng về tất cả các ngành khoa học này, đặc biệt là vật lý hiện đại, hay thậm chí cả những cách đếm chim, cá và sao thông thường của chúng ta, đó là chúng phụ thuộc vào toán học thường rất tinh vi; và toán học thì có vẻ như không được biết đến dựa trên cơ sở kinh nghiệm. Các nhà toán học không làm thí nghiệm theo cách mà các nhà hóa học, sinh học, vật lý học hay các “nhà khoa học tự nhiên” khác vẫn làm. Họ dường như chỉ suy nghĩ, dường như dựa vào chính loại “suy ngẫm trên ghế bành” mà nhiều nhà triết học cũng hướng tới. Trong bất kỳ trường hợp nào, họ không cố gắng biện minh cho các khẳng định của mình bằng cách viện dẫn các thí nghiệm, lập luận rằng 2 × 2 = 4 bằng cách lưu ý rằng các cặp đối tượng có xu hướng tạo thành nhóm bốn trong tất cả các trường hợp được quan sát cho đến nay.

Nhưng làm thế nào mà các quá trình tư duy thuần túy lại có thể mang lại bất kỳ tri thức nào về thế giới bên ngoài tồn tại độc lập? Niềm tin rằng nó có thể làm được điều đó dường như bao hàm một loại huyền học nào đó; và thật vậy, nhiều nhà triết học “chủ nghĩa tự nhiên” đã cảm thấy rằng việc các nhà triết học “Chủ nghĩa duy lý” viện đến một năng lực đặc biệt gọi là “trực giác lý tính” – như người ta tìm thấy ở các nhà triết học như Plato, Descartes, Leibniz và gần đây hơn là Katz (1988, 1990), George Bealer (1987) hay Laurence BonJour (1998) – đều có vị thế chẳng khá hơn gì việc viện đến “mặc khải” để thiết lập thần học. Chương trình của chủ nghĩa logic và “sự phân tích” đối với nhiều người dường như mang lại một giải pháp thay thế “mang tính tự nhiên” đầy triển vọng hơn.

2.2 Khoa học và xa hơn nữa

Nhưng tại sao lại dừng lại ở số học? Nếu sự phân tích logic có thể làm sáng tỏ nền tảng của toán học bằng cách dựa vào các thực tế sơ đẳng của ngôn ngữ để chỉ ra cách các tiên đề toán học có thể được diễn dịch hoàn toàn từ logic thuần túy bằng sự thay thế các từ đồng nghĩa, thì có lẽ nó cũng có thể làm sáng tỏ nền tảng cho phần còn lại của tri thức chúng ta bằng cách chỉ ra cách các khẳng định của tri thức tương tự có thể được diễn dịch từ một sự kết hợp nào đó giữa logic và kinh nghiệm. Đó chính là hy vọng và chương trình của Chủ nghĩa Thực chứng Logic (Logical Positivism - xem mục về chủ nghĩa thực nghiệm logic) được cổ xúy bởi Moritz Schlick, A.J. Ayer và đặc biệt là Rudolf Carnap, từ khoảng năm 1915 ở Vienna và Berlin cho đến tận những năm 1950 ở Anh và Mỹ, với các dự án tương tự (dù không quá tham vọng) vẫn tiếp tục cho đến ngày nay (xem, chẳng hạn, mục về nhận thức luận hình thức). Tất nhiên, ít nhất là ban đầu, một đề xuất như vậy đã giả định rằng tất cả các khái niệm của chúng ta bằng cách nào đó đều được “rút ra” từ logic hoặc kinh nghiệm, nhưng điều này dường như phù hợp với những giả định đang thống trị lúc bấy giờ của chủ nghĩa thực nghiệm – điều mà họ cho rằng đã được chứng minh bởi thành công to lớn của các ngành khoa học thực nghiệm.

Đối với các nhà Thực chứng, các nhà thực nghiệm trước đó như Locke, Berkeley và Hume chỉ sai ở chỗ cho rằng cơ chế cấu thành chỉ là sự liên tưởng thuần túy, hay như Hume (1748 [1975], 5.1.6/44) đã nói, là “sự kết hợp liên tục” (constant conjunction) của các ý niệm hay ấn tượng giác quan. Nhưng sự liên tưởng không thể giải thích cho cấu trúc của ngay cả một phán đoán đơn giản như Caesar bị hói. Đây không chỉ là sự kích hoạt các ý niệm thành phần của nó là Caesar, là, và hói (theo kiểu ý niệm về muối kích hoạt ý niệm về tiêu), mà như Frege đã chỉ ra, nó liên quan đến việc kết hợp danh từ Caesar và vị ngữ bị hói theo một cách rất cụ thể – một thực tế quan trọng trong việc giải thích cho các phán đoán phức tạp hơn như Caesar bị hói hoặc không bị hói, hay Có ai đó bị hói. Các tư duy và khẳng định của chúng ta về thế giới có một loại cấu trúc logic nào đó, loại cấu trúc mà dường như bắt đầu được hé lộ bởi các đề xuất của Frege. Được trang bị hệ thống logic của ông, người ta có thể đưa ra một diễn đạt hợp lý hơn về chủ nghĩa thực nghiệm khái niệm: các khẳng định của chúng ta về thế giới thực nghiệm cần phải được phân tích thành các trải nghiệm xác nhận (hoặc bác bỏ) mà từ đó chúng chắc chắn phải được cấu thành một cách logic theo một cách nào đó.

Nhưng được cấu thành từ những trải nghiệm nào? Đối với các nhà Thực chứng, câu trả lời dường như quá rõ ràng: từ các thử nghiệm kiểm chứng thực nghiệm vốn thường dùng để biện minh, kiểm chứng hoặc xác nhận khẳng định đó. Thật vậy, như Ayer (1934, chương 1) đã làm rõ, một động lực quan trọng đối với các nhà Thực chứng là cứu tri thức thực nghiệm khỏi sự tàn phá của các lập luận hoài nghi truyền thống về khả năng toàn bộ cuộc sống chỉ là một giấc mơ hay sự lừa gạt của một con quỷ dữ: nếu ý nghĩa có thể gắn liền với sự kiểm chứng, những khả năng như vậy có thể bị coi là “vô nghĩa” vì không thể kiểm chứng (xem Jerry Fodor 2001, tr. 3–5, để biết cuộc thảo luận sâu sắc về động lực này). Trong bất kỳ trường hợp nào, khi diễn giải các khẳng định trong tác phẩm Tractatus của Wittgenstein (1922) về bản chất của ngôn ngữ theo hướng nhận thức luận tương tự như nhà triết học người Mỹ C.S. Peirce, họ đã đề xuất nhiều phiên bản khác nhau cho “Lý thuyết Kiểm chứng về Ý nghĩa” (Verifiability Theory of Meaning) của họ, theo đó ý nghĩa (hoặc cái mà họ gọi là “ý nghĩa nhận thức”) của bất kỳ câu nào cũng được cấu thành bởi các điều kiện xác nhận (hoặc bác bỏ) thực nghiệm của nó. Do đó, nói rằng nhiệt độ của một chất lỏng ở một mức độ nhất định có nghĩa là, ví dụ, thủy ngân trong nhiệt kế nhúng vào chất lỏng đó sẽ nở ra đến một điểm nhất định được đánh dấu bằng một chữ số biểu thị mức độ đó – một khẳng định thường sẽ bị bác bỏ nếu thủy ngân không nở ra như vậy. Gần hơn với “trải nghiệm”: nói rằng có một con mèo trên tấm thảm chỉ là nói rằng một số mô hình xuất hiện nhất định quen thuộc về thị giác, xúc giác và thính giác được kỳ vọng sẽ xảy ra trong những cảnh huống nhất định.

Các dự án cung cấp sự phân tích theo cách này đối với các khái niệm đặc biệt phức tạp như những khái niệm liên quan đến, ví dụ, các đối tượng vật chất, tri thức, tri giác, quan hệ nhân quả, sự kỳ vọng, tự do, và cái tôi, đã được các nhà Thực chứng và các nhà triết học phân tích khác theo đuổi trong một thời gian dài (xem Carnap 1928 [1967] cho một số ví dụ chặt chẽ, Ayer 1934 [1952] cho các ví dụ dễ truy cập hơn). Đối với các khẳng định về đối tượng vật chất, chương trình này được gọi là “chủ nghĩa hiện tượng” (phenomenalism); đối với các khẳng định lý thuyết của khoa học, gọi là “chủ nghĩa công cụ” (instrumentalism); và đối với các khẳng định về đời sống tinh thần của con người, gọi là “chủ nghĩa hành vi phân tích” (analytical behaviorism - với cơ sở kinh nghiệm có liên quan của các khẳng định tinh thần được coi là sự quan sát hành vi của người khác). Mặc dù các chương trình này đã trở nên cực kỳ có ảnh hưởng, và một số dạng của tiêu chuẩn kiểm chứng đã thường xuyên (và đôi khi hiện nay vẫn) được viện dẫn trong vật lý và tâm lý học để hạn chế sự suy đoán lý thuyết, chúng hiếm khi, hoặc chưa bao giờ, đạt được thành công nghiêm túc nào. Ngay khi một sự phân tích về, chẳng hạn, “đối tượng vật chất”, “sự tự do” hay “sự kỳ vọng” được đề xuất, các phản ví dụ nghiêm trọng đã xuất hiện và bản phân tích phải sửa đổi, để rồi lại tiếp tục đối mặt với những phản ví dụ tiếp theo (xem Roderick Chisholm 1957, và Fodor 1981, để biết thảo luận). Bất chấp tính hợp lý ban đầu của nó, các nhà triết học bắt đầu nghi ngờ rằng tiêu chuẩn này, và cùng với nó là chính khái niệm về tính phân tích, đã dựa trên một số sai lầm cơ bản.

Bản dịch này gồm §1–2 trong mục từ «The Analytic/Synthetic Distinction» của Georges Rey trên Stanford Encyclopedia of Philosophy, theo bản lưu trữ mùa thu năm 2026. Mục từ được công bố lần đầu ngày 14 tháng 8 năm 2003 và sửa đổi lớn ngày 1 tháng 6 năm 2026, nên bản hiện hành trên SEP có thể đã khác. §3–5 sẽ đăng ở phần sau.

Người dịch: Nyxar. Nguyên tác © 2026 Georges Rey. Lyceum đăng bản dịch với sự cho phép của ban biên tập Stanford Encyclopedia of Philosophy.