Vì sao liệt kê không phải là câu trả lời cho bản chất?

1. Từ một hành động đến câu hỏi về định nghĩa

Trong bài trước, vụ kiện của Euthyphro đã đặt ra một vấn đề cho triết học: dựa vào căn cứ nào ta có thể xác định một hành động là hosion, tức phù hợp với yêu cầu của thần linh? Euthyphro một mực tin rằng mình biết rõ câu trả lời. Ông quyết định truy tố cha mình vì cái chết của một người làm thuê, bất chấp sự phản đối của gia đình. Chính sự tự tin ấy khiến Socrates bắt đầu chất vấn ông về niềm tin của mình.[7]

Thực ra, vấn đề ở đây không chỉ đơn thuần là xác định hành động của Euthyphro đúng hay sai. Socrates hướng đến việc tìm ra tiêu chuẩn khiến một hành động được gọi là hosion, từ đó giải thích và phân biệt những trường hợp là hoặc không là hosion. Nếu Euthyphro tự nhận có chuyên môn về những vấn đề liên quan đến thần linh, ông cần chỉ ra những tiêu chuẩn ấy, chứ không phải liệt kê những hành động mà ông tin là mộ đạo. Do đó, câu hỏi “hosion là gì?” không đồng nghĩa với câu hỏi “Những việc nào là hosia?”[7][6][9]

2. Euthyphro trả lời câu hỏi như thế nào?

Ở đoạn 5c–d, Socrates yêu cầu Euthyphro giải thích hosion và anosion, tức điều mộ đạo và điều bất kính. Ông đề xuất một yêu cầu chung: cái mộ đạo phải có một đặc điểm chung, nhờ đó mọi hành động mộ đạo đều có thể được nhận biết là mộ đạo. Tương tự, cái bất kính cũng phải có một đặc điểm chung của nó. Socrates diễn đạt yêu cầu này bằng ý niệm về mia idea, một dạng thức chung thống nhất trong nhiều hành động.[7]

Để đáp lại, Euthyphro viện dẫn hành động mà mình đang thực hiện: truy tố người cha. Theo ông, truy tố kẻ phạm tội, dù người ấy là cha mẹ hay bất kỳ ai khác, là mộ đạo; không truy tố là bất kính. Câu trả lời của Euthyphro thể hiện quan niệm rằng quan hệ gia đình không miễn trừ một người khỏi trách nhiệm đối với hành vi sai trái.[7]

Tuy nhiên, mối quan tâm của Socrates không dừng ở việc xem xét quan niệm trên. Điều ông thực sự mong đợi là một cơ sở khiến hành động truy tố trở thành mộ đạo. Euthyphro tiếp tục viện dẫn thần thoại về Zeus trói cha mình là Cronus, cùng câu chuyện Cronus đối xử với Uranus (5e–6a). Với Euthyphro, hành động của các vị thần có thể làm căn cứ cho quan niệm của ông về nghĩa vụ tôn giáo.[7]

Nhưng Socrates không chấp nhận cách biện minh này. Ông bày tỏ sự khó tin trước những câu chuyện về xung đột và hành vi bạo lực giữa các thần. Euthyphro đáp rằng thần thoại còn chứa nhiều chuyện khó tin hơn nữa (6a–c). Cuộc trao đổi cho thấy hai người không chỉ khác nhau về cách hiểu sự mộ đạo, mà còn khác nhau trong thái độ đối với những câu chuyện được dùng để xác lập sự hiểu biết ấy.[7]

Đến 6d–e, Socrates một lần nữa nhắc lại yêu cầu của mình. Ông không hỏi về một hay hai hành động mộ đạo, mà hỏi về eidos, cái làm cho mọi hành động mộ đạo đều là mộ đạo. Euthyphro cần chỉ ra dạng thức chung ấy để Socrates có thể nhìn vào nó như một paradeigma, tức một mẫu hình chung dùng làm căn cứ nhận định các trường hợp khác.[7]

Như vậy, câu trả lời của Euthyphro chưa đáp ứng câu hỏi mà Socrates đặt ra. Ông chỉ nêu một hành động và đưa ra một tiền lệ thần thoại, trong khi Socrates yêu cầu một lời giải thích phổ quát có khả năng thâu tóm những trường hợp riêng lẻ.[7][6]

3. Bốn yêu cầu trong câu hỏi của Socrates

Có thể phân tích yêu cầu ở 5d và 6d–e thành bốn phương diện: tính độc nhất, tính đồng nhất, chức năng giải thích và chức năng làm tiêu chuẩn.[7][6][5]

Thứ nhất là tính độc nhất của định nghĩa. Socrates tìm kiếm một dạng thức chung cho tất cả hành động mộ đạo. Tuy những hành động này có thể khác nhau về hoàn cảnh, đối tượng và cách thức, nếu cùng được gọi là hosia, ta cần làm rõ điều gì cho phép xếp chúng vào cùng một loại. Euthyphro chỉ đưa ra một loại hành động là truy tố người phạm tội. Câu trả lời ấy chưa chỉ ra cái chung giữa tất cả những hành động mộ đạo.[7][6]

Thứ hai là tính đồng nhất. Theo yêu cầu của Socrates, cái mộ đạo phải giữ được đặc điểm của nó trong mọi hành động mộ đạo. Nếu một hành động được xem là hosion trong một trường hợp nhưng lại không thể được giải thích theo cùng tiêu chuẩn ở trường hợp khác, ta chưa có một định nghĩa đủ sức bao quát. Theo đó, truy tố kẻ phạm tội có thể là một trường hợp cần xem xét, nhưng bản thân nó không giải thích được tính mộ đạo của những hành động khác.[7][6]

Thứ ba là chức năng giải thích. Điều Socrates tìm kiếm phải có khả năng giải thích cho các trường hợp là hoặc không là hành động mộ đạo. Yêu cầu này liên quan trực tiếp đến tranh luận về ưu tiên của định nghĩa: liệu việc xác định một trường hợp thuộc về một loại có đòi hỏi ta phải hiểu đặc điểm chung của loại ấy hay không.[6][9][2]

Thứ tư là chức năng làm tiêu chuẩn. Hình ảnh paradeigma ở 6e cho thấy định nghĩa phải có thể được dùng để đánh giá những trường hợp chưa được xem xét. Khi đứng trước một hành động mới, ta cần có tiêu chuẩn để xác định nó có thuộc phạm vi hosion hay không.[7][5]

Bốn phương diện này gắn bó với nhau. Socrates đang nỗ lực khảo cứu một lời giải thích thống nhất, có khả năng làm rõ đặc điểm của đối tượng và hỗ trợ việc nhận định các trường hợp cụ thể.[7][6]

Cũng cần lưu ý rằng Socrates chưa kết luận hành động truy tố cha của Euthyphro là bất kính. Ông chỉ ra rằng hành động ấy không thể tự mình thay thế cho định nghĩa mà ông đang tìm kiếm. Đánh đồng hai nhận định này sẽ làm sai lệch mục đích của cuộc chất vấn.[7]

4. Vì sao một danh sách chưa phải là câu trả lời?

Có ít nhất ba lý do khiến danh sách hành động không đáp ứng được yêu cầu của Socrates.

Trước hết, danh sách các hành động chỉ tập hợp những trường hợp đã được nhận diện. Nó không tự giải thích nguyên tắc dùng để lựa chọn và sắp xếp các trường hợp ấy. Ngay cả khi Euthyphro có thể kể ra nhiều hành động mộ đạo, việc liệt kê vẫn chưa cho biết điều gì khiến chúng cùng thuộc một loại. Đây chính là sự khác biệt giữa việc đưa ra một trường hợp cụ thể và việc xác định đặc điểm chung của loại mà trường hợp ấy thuộc về.[7][6]

Tiếp theo, danh sách không đủ sức giải quyết trường hợp đang bị tranh cãi. Người thân của Euthyphro cho rằng việc kiện cha là bất kính, trong khi Euthyphro khẳng định đó là nghĩa vụ mộ đạo. Nếu mỗi bên chỉ đưa ra những ví dụ phù hợp với quan điểm của mình, cuộc tranh luận sẽ không tiến triển. Điều cần thiết là một tiêu chuẩn có thể được sử dụng để xem xét trường hợp mà hai bên bất đồng.[7]

Đây cũng là điểm có ý nghĩa thực tiễn trong đối thoại. Euthyphro đang cố gắng dùng hiểu biết của mình để biện minh cho hành động có hậu quả đối với cha và gia đình. Nếu ông không thể giải thích căn cứ cho phán đoán của mình một cách thuyết phục, lời tự xưng là người hiểu biết về những vấn đề thần linh sẽ gặp thách thức. Chính sự khác biệt giữa việc tự nhận là biết và khả năng đưa ra lời giải thích là một trọng tâm của phương pháp chất vấn Socrates.[7][3]

Cuối cùng, việc viện dẫn thần thoại không tự nó cung cấp tiêu chuẩn cần tìm. Câu chuyện Zeus trừng phạt Cronus có thể cho biết Euthyphro dựa vào truyền thống nào để bảo vệ hành động của mình. Nhưng từ việc một vị thần thực hiện hành động nào đó, không thể trực tiếp kết luận hành động ấy là mộ đạo theo nghĩa cần được định nghĩa. Muốn dùng tiền lệ thần thoại làm căn cứ, Euthyphro vẫn phải giải thích vì sao tiền lệ ấy có giá trị đối với phán đoán của ông.[7]

Do đó, vấn đề thực sự không phải là xác minh ví dụ của Euthyphro đúng hay sai. Ngay cả khi hành động ông nêu thực sự là hosion, điều đó vẫn chưa hoàn toàn trả lời câu hỏi Socrates đặt ra.[7][6]

5. Ưu tiên của định nghĩa: một tranh luận học thuật

Từ yêu cầu của Socrates, ta có thể mở rộng vấn đề: liệu ta có cần biết định nghĩa của một sự vật trước khi có thể biết bất cứ điều gì về nó hay không? Trong nghiên cứu về Plato, vấn đề này thường được thảo luận dưới tên gọi nguyên lý ưu tiên của định nghĩa (priority of definition, PD).[6][2][8][5]

Trong bài viết năm 1966, “Plato’s Euthyphro: An Analysis and Commentary”, Peter Geach phê phán điều ông gọi là “ngụy biện Socrates”. Theo cách trình bày của Geach, Socrates dường như đòi hỏi người ta phải biết định nghĩa của một thuật ngữ trước khi có thể biết bất cứ điều gì thuộc về đối tượng được thuật ngữ ấy chỉ đến. Geach phản đối yêu cầu này vì con người vẫn có thể biết nhiều điều về một sự vật mà không thể đưa ra định nghĩa đầy đủ về nó.[6]

Đáp lại Geach, các nhà nghiên cứu khác như Gregory Vlastos, Gerasimos Santas, John Beversluis, Thomas C. Brickhouse và Nicholas Smith đã chất vấn cách diễn giải xem yêu cầu định nghĩa của Socrates là một ngụy biện. Trong bài “The Socratic Fallacy” năm 1972, Santas tham gia trực tiếp vào cuộc tranh luận này. Những nghiên cứu sau đó tiếp tục phân biệt giữa: (1) yêu cầu phải biết định nghĩa trước mọi nhận thức về một đối tượng và (2) yêu cầu phải có một lời giải thích chung khi muốn xác định một trường hợp có thực sự thuộc về một loại nào đó hay không.[9][10][4][2][8][3]

Cách đọc thứ hai thận trọng hơn được phát triển trong các nghiên cứu của Gregory Vlastos, John Beversluis và Santas. Theo hướng tiếp cận này, không nhất thiết phải suy ra rằng Socrates phủ nhận mọi tri thức chưa có định nghĩa. Yêu cầu của triết gia này có thể được hiểu cụ thể hơn: khi một người muốn xác nhận một trường hợp thuộc loại T, đặc biệt trong tình huống đang có tranh chấp, người ấy cần giải thích T là gì để việc xác nhận không chỉ dựa trên một phán đoán chưa được chứng minh.[9][10][4]

Đối với Euthyphro 6d–e, cách đọc thận trọng thứ hai có ưu thế hơn. Ta có thể hiểu Socrates đang yêu cầu Euthyphro đưa ra một dạng thức chung có thể dùng để nhận định các hành động mộ đạo. Đoạn văn hỗ trợ rõ ràng cho yêu cầu định nghĩa như một tiêu chuẩn phân xử; tuy nhiên, không đủ chứng cứ để kết luận rằng Socrates chủ trương một nguyên lý theo đó mọi tri thức đều phụ thuộc vào việc đã biết định nghĩa trước.[7][6][2][8][5]

6. Từ Socrates đến Aristotle: câu hỏi về cái phổ quát

Yêu cầu tìm kiếm cái chung trong Euthyphro có thể được đặt cạnh cách Aristotle đánh giá đóng góp của Socrates. Trong Metaphysica M4, Aristotle gắn Socrates với hai hoạt động: lập luận quy nạp (epagōgē) và việc tìm kiếm những định nghĩa phổ quát. Aristotle cũng phân biệt Socrates với quan niệm cho rằng những cái phổ quát tồn tại như các thực thể tách biệt. Đối chiếu này giúp xác định vị trí của câu hỏi về định nghĩa trong lịch sử triết học Hy Lạp, nhưng không có nghĩa rằng ta có thể đồng nhất lập trường của Plato với học thuyết của Aristotle.[1]

Trong Topica, Aristotle khảo sát định nghĩa và các hình thức vị từ có liên quan; ở Analytica Posteriora II, ông phân tích những câu hỏi khoa học về việc một sự vật có tồn tại hay không và sự vật ấy là gì. Sự phân biệt giữa biết rằng một điều là như thế (hoti) và biết điều gì làm cho nó là như thế (ti esti) có thể soi sáng sự khác biệt giữa việc nhận diện một hành động và việc giải thích bản chất của nó.[1]

Theo hướng đối chiếu này, yêu cầu của Socrates ở 6d–e có thể được xem là một bước đầu trong việc tìm kiếm định nghĩa theo tinh thần triết học: người đối thoại phải giải thích cái chung làm cho một trường hợp thuộc về một loại. Tuy nhiên, đây là một công cụ so sánh, không phải bằng chứng rằng Plato đã sử dụng hệ thống khái niệm của Aristotle hay rằng hai triết gia có cùng một lý thuyết về định nghĩa.[7][1]

Sự phân biệt ấy sẽ hữu ích khi khảo sát các phần tiếp theo của Euthyphro. Khi Euthyphro đưa ra những định nghĩa mới, câu hỏi không chỉ là chúng có vẻ hợp lý hay không, mà còn là chúng có thực sự giải thích điều đang được định nghĩa hay chỉ nêu một đặc điểm đi kèm với nó.[7]