Tại sao tháp Eiffel từng bị gọi là "vô dụng và quái dị"?

Ngày nay, thật khó để hình dung Paris mà không có tháp Eiffel. Công trình bằng sắt cao hơn 300 mét này đã trở thành một trong những hình ảnh quen thuộc nhất của thành phố, đến mức đôi khi người ta quên rằng đã có một thời nó bị xem là sai lầm nghiêm trọng đối với kiến trúc Paris.

Năm 1889, Paris chuẩn bị tổ chức Triển lãm Thế giới để kỷ niệm một trăm năm Cách mạng Pháp. Gustave Eiffel, một kỹ sư nổi tiếng với những công trình cầu và kết cấu kim loại, đề xuất xây dựng một tháp bằng sắt với độ cao chưa từng có. Công trình được đặt tại Champ de Mars, gần khu vực triển lãm, và nhanh chóng trở thành tâm điểm của dự án, việc xây dựng bắt đầu vào đầu năm 1887.

Nhưng ngay khi công trình bắt đầu xuất hiện, một cuộc phản đối đã nổ ra. Ngày 14 tháng 2 năm 1887, tờ Le Temps đăng bản “Phản đối của các nghệ sĩ chống lại Tháp của ông Eiffel”. Khoảng bốn mươi nghệ sĩ và trí thức ký tên, trong đó có những tên tuổi rất nổi tiếng của đời sống văn hóa Pháp đương thời: nhà soạn nhạc Charles Gounod, các nhà văn Guy de Maupassant và Alexandre Dumas fils, các nhà thơ François Coppée, Leconte de Lisle, Sully Prudhomme, các họa sĩ William Bouguereau, Ernest Meissonier, và đặc biệt là Charles Garnier, kiến trúc sư của Nhà hát Opéra Garnier.

Những người này cho rằng công trình sẽ làm tổn hại đến vẻ đẹp và lịch sử kiến trúc của Paris. Trong mắt họ, kết cấu bằng sắt khổng lồ, trơ trụi và mang dáng vẻ công nghiệp không thuộc về trung tâm của một thành phố vốn được định hình bởi những công trình đá, những tỷ lệ cổ điển và truyền thống nghệ thuật lâu đời. Bản kiến nghị thậm chí mô tả tháp như một công trình “vô dụng và quái dị”, đồng thời so sánh nó với một “Tháp Babel”.

Thật thú vị rằng những người đưa ra phán xét trên đều là những trí thức am hiểu nghệ thuật. Họ chính là những người đang góp phần xác lập tiêu chuẩn nghệ thuật của Paris lúc bấy giờ. Vậy điều gì đã khiến họ coi Tháp Eiffel là một công trình xấu xí, trong khi chưa đầy vài thập niên sau, chính công trình này sẽ trở thành biểu tượng của cái đẹp Paris?

Vấn đề trên đưa chúng ta đến câu hỏi căn cốt của nghệ thuật kiến trúc, một công trình được xem là đẹp dựa trên điều gì?

1. Một công trình có thể ‘đúng’ mà vẫn xấu?

Để hiểu cuộc tranh luận quanh Tháp Eiffel, trước hết cần điểm qua các tiêu chí cụ thể mà những nhà đánh giá kiến trúc thường dùng để bình phẩm một công trình.

Từ thời La Mã cổ đại, Vitruvius đã đề xuất ba yêu cầu quan trọng đối với kiến trúc: firmitas, utilitas và venustas. Có thể hiểu lần lượt là độ bền vững, công năng và vẻ đẹp. Theo ông, một công trình tốt cần đứng vững, đáp ứng được mục đích sử dụng và có phẩm chất thẩm mỹ. Bộ ba này về sau trở thành một trong những nền tảng quan trọng của tư duy lý luận kiến trúc.

Về firmitas, tháp Eiffel là một thành tựu kỹ thuật đặc biệt. Công trình được tạo nên từ hàng nghìn cấu kiện kim loại được tính toán để chịu lực và chống lại tác động của gió. Việc xây dựng một công trình cao hơn 300 mét vào cuối thế kỷ XIX đã đặt ra những bài toán kết cấu chưa từng có tiền lệ tương đương. Chính Gustave Eiffel cũng bảo vệ công trình bằng lập luận rằng hình dạng của tháp không phải một lựa chọn tùy tiện: đường cong của các cạnh được xác định từ những yêu cầu về khả năng chống lại sức gió và các điều kiện tiêu cực khác từ thiên nhiên.

Về utilitas, Tháp Eiffel thực ra không hoàn toàn là một vật thể khổng lồ được dựng lên chỉ để gây ấn tượng. Công trình được xây dựng cho Triển lãm Thế giới 1889, có các tầng quan sát và nhanh chóng trở thành một điểm thu hút khách tham quan. Sau đó, bản thân Eiffel còn tìm cách chứng minh giá trị khoa học của công trình thông qua các thí nghiệm về khí tượng, khí động học và truyền dẫn vô tuyến. Những công năng này về sau góp phần khiến công trình không bị tháo dỡ như dự kiến ban đầu.

Nhưng vấn đề nằm ở venustas. Trong con mắt của nhiều nghệ sĩ đương thời, Tháp Eiffel không có những đặc điểm khiến một công trình được xem là đẹp theo chuẩn mực quen thuộc. Công trình này không được sử dụng các hình thức trang trí vốn phổ biến trong kiến trúc hàn lâm. Bên cạnh đó, nó cũng không che giấu vật liệu kết cấu bằng một lớp mặt đứng mang tính trang trí; ngược lại, toàn bộ hệ thống kết cấu bằng sắt được phơi bày trước mắt người nhìn. Nói cách khác, chính điều mà kỹ sư xem là thành tựu của công trình lại trở thành lý do để nghệ sĩ xem là một thất bại về thẩm mỹ.

2. Khi kết cấu trở thành hình thức

Thực ra, vấn đề tháp Eiffel đã tạo ra một thay đổi quan trọng trong cách chúng ta nhìn về kiến trúc. Trong nhiều truyền thống kiến trúc trước đó, kết cấu và hình thức không phải lúc nào cũng được biểu hiện một cách giống nhau. Các kết cấu bền vững bên trong giúp chịu lực và nâng đỡ công trình, và những gì bên ngoài sẽ được xây dựng và tổ chức theo những nguyên tắc thẩm mỹ: tỷ lệ, trật tự, trang trí, mặt đứng và các yếu tố biểu tượng.

Như đã biết, tháp Eiffel lại đi theo một hướng hoàn toàn khác. Tại đó, kết cấu không được che giấu: những thanh sắt, các điểm liên kết và hình dạng của toàn bộ công trình cùng tham gia tạo nên diện mạo của nó. Người nhìn gần như có thể thấy được toàn bộ kết cấu của công trình và hiểu được cách công trình này đứng vững.

Điều này giúp chúng ta hiểu vì sao Eiffel có thể phản bác những người chỉ trích công trình bằng cách sử dụng ý tưởng mới mẻ về thẩm mỹ. Với ông, những yêu cầu về sức chịu lực và những đường cong được tính toán cho công trình cũng có thể tạo ra vẻ đẹp. Theo lời Eiffel, những điều kiện của sức mạnh có thể đồng thời phù hợp với những điều kiện của sự hài hòa.

Đây là một quan niệm đáng chú ý về kiến trúc: cái đẹp không nhất thiết phải được thêm vào một công trình sau khi công trình đã hoàn thành về mặt kỹ thuật. Trong một số trường hợp, cái đẹp có thể xuất hiện ngay từ cách công trình được cấu tạo.

Quan niệm này về sau trở nên quan trọng đối với kiến trúc hiện đại. Trong tư duy về “nghệ thuật kết cấu” (structural art), cấu trúc không chỉ được xem như phương tiện để giữ cho công trình đứng vững, mà còn có thể trở thành một thành phần của biểu đạt thẩm mỹ. Tháp Eiffel ngày nay thường được xem là một trong những ví dụ tiêu biểu cho khả năng kết hợp giữa kỹ thuật kết cấu và biểu hiện thẩm mỹ.

3. Vậy cái đẹp đã thay đổi hay con người đã thay đổi cách nhìn?

Chỉ vài năm sau khi hoàn thành, Tháp Eiffel đã trở thành một trong những điểm thu hút quan trọng nhất của Paris. Về sau, nó dần trở thành biểu tượng gắn liền với thành phố và nước Pháp. Điều từng bị xem là một vật thể xa lạ giữa Paris cuối thế kỷ XIX lại trở thành một phần gần như không thể tách rời khỏi hình ảnh Paris mà chúng ta biết ngày nay.

Sự thay đổi này diễn ra do đâu và liệu những người phản đối năm 1887 đã sai?

Một cách giải thích được đưa ra, do tiêu chuẩn thẩm mỹ của xã hội đã thay đổi. Những gì từng bị xem là quá công nghiệp, quá trần trụi hoặc khác biệt dần trở thành những đặc điểm được đánh giá cao. Con người bắt đầu nhìn thấy trong chính kết cấu kim loại ấy một sự thanh thoát, tỷ lệ và nhịp điệu mà thế hệ trước chưa nhìn thấy.

Điều này cho thấy đánh giá thẩm mỹ không hoàn toàn bất biến. Nó được hình thành trong một truyền thống, thời đại hoặc quan điểm nhất định. Một công trình mới ban đầu có thể gây khó chịu chính vì người xem chưa có những khái niệm hoặc tiêu chuẩn phù hợp để nhận diện những phẩm chất mới của nó.

Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa rằng mọi phán xét về cái đẹp đều chỉ là vấn đề sở thích cá nhân. Nếu vậy, chúng ta sẽ không còn lý do để tranh luận về kiến trúc. Việc một tòa nhà đẹp hay không hoàn toàn phụ thuộc vào cảm quan và sở thích riêng tư của từng cá nhân. Nhưng thực tế chúng ta không đánh giá và bình phẩm các công trình kiến trúc theo cách như vậy. Khi nói một công trình đẹp, chúng ta thường đưa ra những lý do: tỷ lệ cân đối hài hòa, hình thức phù hợp với cấu trúc, tổ chức không gian tốt, vật liệu hợp lý, công trình đáp ứng mục đích thực tiễn,.... Nói cách khác, thẩm mỹ có thể thay đổi, nhưng mọi phán xét thẩm mỹ cũng không được trở nên tùy tiện.

4. Ai quyết định một công trình đẹp hay xấu?

Khi một công trình mới xuất hiện, chúng ta thường đánh giá nó bằng những tiêu chuẩn mà mình đã quen thuộc. Điều này không có gì đáng ngạc nhiên khi mà phần lớn những tiêu chí về cái đẹp của chúng ta đều được hình thành từ quá trình tiếp xúc lâu dài với những hình thức, tỷ lệ và quy tắc nhất định của các công trình xung quanh. Nhưng chính vì vậy, những phong cách kiến trúc mới thường có thể buộc người xem phải đánh giá lại những tiêu chuẩn mà trước đó họ xem là hiển nhiên.

Tháp Eiffel là một ví dụ rõ ràng, những người phản đối nó có lý do để cho rằng công trình phá vỡ diện mạo Paris. Nhưng những lý do ấy cũng dựa trên một quan niệm nhất định về kiến trúc. Trong khi đó, Eiffel lại đưa ra một khả thể khác, rằng một công trình có thể tìm thấy vẻ đẹp trong chính cấu trúc, vật liệu và những yêu cầu kỹ thuật của nó.

Vì thế, câu hỏi “Tháp Eiffel đẹp hay xấu?” có lẽ chưa phải câu hỏi tốt nhất. Câu hỏi có ý nghĩa hơn là: những đặc điểm nào khiến chúng ta gọi một công trình là đẹp, và những tiêu chuẩn ấy có đủ để đánh giá một hình thức kiến trúc mà chúng ta chưa từng gặp hay không? Từ đây có thể phân biệt hai cách tiếp cận đối với kiến trúc.

Một cách là nhìn công trình như một vật thể và đưa ra phản ứng thẩm mỹ bằng thói quen và trực giác. Cách còn lại là tìm hiểu các thuộc tính của công trình như: phương thức xây dựng, mục đích, cấu trúc hoạt động, hình thức, vật liệu và mối liên hệ giữa các yếu tố đó với nhau,...Khi đó, đánh giá thẩm mỹ trở thành một quá trình quan sát, phân tích và lập luận.

Kết luận

Kiến trúc hiện diện trong đời sống của chúng ta gần như mỗi ngày, nhưng chính sự quen thuộc ấy khiến chúng ta dễ nhìn một công trình như một thứ đơn giản là “đang ở đó”. Ta bước vào một căn phòng, đi qua một tòa nhà, ngồi trong một quảng trường mà hiếm khi dừng lại để hỏi vì sao không gian ấy được tổ chức theo cách này, vì sao vật liệu và kết cấu được lựa chọn như vậy, hay điều gì khiến ta gọi một công trình là đẹp, phù hợp hoặc tốt.

Năm 1887, những nghệ sĩ và trí thức nổi tiếng của Paris nhìn thấy ở công trình của Gustave Eiffel một hình thức xa lạ với những chuẩn mực thẩm mỹ mà họ quen thuộc. Eiffel, trong khi đó, nhìn thấy trong chính kết cấu mà họ phản đối một khả năng mới của kiến trúc. Theo thời gian, cách nhìn ấy tiếp tục thay đổi, và công trình từng bị xem là không phù hợp với Paris cuối cùng trở thành một trong những biểu tượng nổi tiếng nhất của thành phố.

Câu chuyện về tháp Eiffel đặt lại cách chúng ta hình thành phán xét. Trước khi cho rằng một công trình đẹp hay xấu, chúng ta cần biết mình đang nhìn vào điều gì, đang sử dụng tiêu chuẩn nào và những lý do nào có thể biện minh cho đánh giá của mình.