Vai trò của Logic trong Nhận thức luận

Logic học thường được xem là ngành nghiên cứu về các hình thức và nguyên tắc của suy luận, trong khi Nhận thức luận (epistemology) quan tâm đến những câu hỏi về nhận thức như: con người biết điều gì? biết bằng cách nào? và khi nào một niềm tin được xem là có cơ sở? Tuy thuộc về hai lĩnh vực khác nhau, Logic học và Epistemology cũng tồn tại một mối quan hệ chặt chẽ với nhau. Bất cứ khi nào một niềm tin được biện minh bằng lý do hay bằng chứng, ta đều cần xem xét mối quan hệ giữa những căn cứ ấy và điều được tin. Liệu kết luận có thực sự được suy ra từ tiền đề? Bằng chứng có liên quan và đủ để hỗ trợ cho một khẳng định hay không? Những câu hỏi như vậy cho thấy Logic cung cấp một phần công cụ cần thiết để phân tích cấu trúc của sự biện minh. Tuy nhiên, vai trò của Logic không dừng ở việc phân biệt một suy luận hợp lệ với một suy luận sai. Nó còn giúp Epistemology làm rõ những điều kiện nền tảng mà dưới đó lý do, bằng chứng và niềm tin có thể được liên kết với nhau một cách hợp lý.

I. Logic là gì?

Trước khi đi vào định nghĩa Epistemology, cần dừng lại ở khái niệm Logic, vì đây là khái niệm quan trọng xuyên suốt trong toàn bài. Logic, ở đây, không được hiểu theo nghĩa thông thường là khả năng suy nghĩ mạch lạc hay một kỹ năng mềm có thể rèn luyện qua việc giải đố, chơi cờ hay đọc sách. Logic, với tư cách một ngành triết học, là bộ môn nghiên cứu các nguyên tắc và hình thức của suy luận đúng, qua đó cho phép phân biệt giữa những suy luận hợp lệ và không hợp lệ, độc lập với việc ai đang thực hiện suy luận ấy hay suy luận ấy đang bàn về nội dung gì.

Là một bộ môn có lịch sử tư tưởng riêng, Logic có thể được lần về những hệ thống hóa quan trọng đầu tiên trong các công trình của Aristotle, đặc biệt là bộ Organon, nơi ông xây dựng lý thuyết tam đoạn luận, xác định điều kiện để một suy luận được xem là hợp lệ.

Về từ nguyên, logic bắt nguồn từ tính từ Hy Lạp λογική (logikē), rút gọn từ cụm λογικὴ τέχνη (logikē technē, "kỹ thuật thuộc về logos"), với gốc λόγος (logos) mang nhiều nghĩa đan xen: lời nói, lý lẽ, tỷ lệ, trật tự. Bản thân sự đa nghĩa này đã gợi ý về bản chất của Logic vừa là hình thức của diễn ngôn (lời nói có cấu trúc), vừa là nguyên tắc của trật tự (quan hệ tất yếu giữa các thành phần trong một suy luận).

II. Nhận thức luận là gì?

Đầu tiên ta cần bàn về nội hàm khái niệm Epistemology (nhận thức luận). Là nhánh triết học nghiên cứu bản chất, nguồn gốc, phạm vi và giới hạn của tri thức, Epistemology trả lời các câu hỏi như: Tri thức là gì? Ta biết một điều gì đó khi nào và bằng cách nào? Điều gì phân biệt niềm tin được biện minh (justified belief) với niềm tin không được biện minh? Định nghĩa kinh điển nhất là tri thức = "niềm tin đúng có biện minh" (justified true belief), bao gồm ba điều kiện: trùng khớp với thế giới (truth), được tin (belief), và có sử dụng lý tính (justification).

Về phương diện từ nguyên học, Epistemology ghép từ hai gốc Hy Lạp: 

1) ἐπιστήμη (epistēmē, "tri thức", "hiểu biết chắc chắn", gốc động từ epistasthai: nghĩa đen là "đứng trên/đứng vững trên" một điều gì đó, hàm ý nắm vững đến mức không lay chuyển) 2) λόγος (logos, tạm hiểu là “lời”, “đưa các đối tượng vào một trật tự”, “liên kết các đối tượng lại với nhau”). 

Ghép lại: epistemology được hiểu là "lý luận/học thuyết về tri thức". Bản thân tên gọi epistemology (logos về epistēmē) đã hàm chứa một đặc điểm đáng chú ý: bộ môn này sử dụng chính năng lực lý giải và lập luận của con người để khảo sát bản chất, điều kiện và giới hạn của tri thức. Nói cách khác, nhận thức luận dùng một hoạt động nhận thức để nghiên cứu chính nhận thức. Vì vậy, những tiêu chuẩn mà nó đề ra về tính hợp lý, sự biện minh hay khả năng đạt tới tri thức cũng có thể được áp dụng ngược trở lại đối với chính nó. Theo nghĩa đó, nhận thức luận không chỉ đánh giá các tuyên bố tri thức khác, mà còn phải đối diện với câu hỏi về cơ sở và sự biện minh cho chính những tuyên bố của mình.

III. Vai trò của Logic trong Nhận thức luận

Mối quan hệ giữa Logic và Epistemology trước hết có thể được hiểu từ chính đối tượng mà hai ngành cùng quan tâm, dù theo những phương diện khác nhau. Nếu trong chừng mực nào đó, Epistemology nghiên cứu các điều kiện để một niềm tin có thể được xem là tri thức, thì trong nhiều trường hợp, việc đánh giá một niềm tin đòi hỏi phải xem xét những lý do được đưa ra nhằm hỗ trợ cho nó. Thật vậy, ta phải xem xét những lý do ấy có liên hệ như thế nào với điều được tin, liệu kết luận có thực sự được hỗ trợ bởi các tiền đề, và những tiền đề đó có nhất quán với các cam kết nhận thức khác hay không. Chính ở những cấp độ này, Logic trở thành một công cụ quan trọng của sự phân tích nhận thức luận.

Nhưng không bởi thế mà Logic có thể thay thế Epistemology, cũng không có nghĩa mọi vấn đề nhận thức luận đều có thể được quy về những vấn đề của Logic. Logic, tự nó, không quyết định thế giới thực sự như thế nào; tương tự, nó không cung cấp cho chúng ta dữ liệu để xác định một mệnh đề kinh nghiệm là đúng hay sai. Tuy nhiên, một khi các niềm tin, lý do và bằng chứng đã được đặt trong những quan hệ suy luận nhất định, Logic cho phép chúng ta phân tích cấu trúc của các quan hệ ấy. Theo nghĩa này, Logic không trực tiếp cung cấp nội dung cho tri thức, nhưng góp phần làm rõ cấu trúc hợp lý của quá trình từ lý do đến niềm tin và từ niềm tin đến kết luận.

1. Logic và quan hệ giữa lý do với niềm tin

Một trong những vấn đề trung tâm của Epistemology là sự biện minh. Khi nói rằng một người có lý do để tin vào một mệnh đề nào đó, ta không chỉ mô tả trạng thái tâm lý của người ấy. Câu hỏi nhận thức luận quan trọng hơn là liệu những lý do mà chủ thể đưa ra có thực sự đảm bảo cho niềm tin đang được xét hay không.

Sự phân biệt này có ý nghĩa căn bản. Cụ thể, một người có thể viện dẫn lý do cho niềm tin của mình, nhưng không vì thế niềm tin được biện minh. Chẳng hạn, việc hai sự kiện thường xuyên xuất hiện cùng nhau không tự động cho phép ta kết luận rằng sự kiện này là nguyên nhân của sự kiện kia. Tương tự, từ việc một mệnh đề từng đúng trong nhiều trường hợp cũng không trực tiếp suy ra rằng nó sẽ đúng trong mọi trường hợp tiếp theo. Trong những tình huống như vậy, vấn đề không chỉ nằm ở nội dung của các niềm tin riêng lẻ mà còn nằm ở bước chuyển từ một hoặc nhiều lý do sang một kết luận.

Tại đây, Logic cung cấp các công cụ để phân tích liệu một kết luận có theo từ những tiền đề được đưa ra hay không, cũng như để phân biệt những quan hệ suy luận khác nhau giữa các mệnh đề. Nhờ đó, Epistemology có thể đặt câu hỏi về cấu trúc của sự biện minh một cách chính xác hơn: những lý do  như thế nào thì hợp lệ để niềm tin khả dĩ được chấp nhận là tri thức?

Dĩ nhiên, đây mới chỉ là một phần của vấn đề. Ngay cả khi một suy luận là hợp lệ, câu hỏi về điều kiện của các tiền đề vẫn còn nguyên. Một lập luận có thể có cấu trúc hoàn toàn hợp lệ nhưng lại dựa trên những tiền đề sai hoặc không được biện minh. Vì vậy, Logic còn làm rõ một phương diện thiết yếu của vấn đề: mối quan hệ suy luận giữa những gì được viện dẫn làm cơ sở và điều được kết luận từ chúng.

2. Logic và sự phân biệt giữa chân lý với sự biện minh

Vai trò này dẫn đến một phân biệt quan trọng khác trong Epistemology: sự khác biệt giữa việc một mệnh đề thực sự đúng và việc một chủ thể có lý do chính đáng để tin rằng mệnh đề ấy đúng. Phân biệt giữa chân trị (truth), tính hợp lệ (validity) và tính đúng đắn (soundness) trong Logic giúp làm rõ khoảng cách này: chân trị chỉ liên quan đến việc một mệnh đề có đúng hay không; tính hợp lệ liên quan đến cấu trúc của suy luận, tức việc kết luận có tất yếu theo từ tiền đề hay không, độc lập với việc các tiền đề ấy có đúng trong thực tế hay không; còn tính đúng đắn đòi hỏi cả hai điều kiện trên cùng lúc. Một lập luận hoàn toàn có thể hợp lệ mà vẫn dẫn đến kết luận sai, nếu tiền đề của nó sai. Ngược lại, một kết luận có thể đúng dù suy luận dẫn đến nó không hợp lệ, thuần túy do may mắn.

Chính khoảng cách này là điều Edmund Gettier đã chỉ ra vào năm 1963, khi ông đưa ra những trường hợp mà một niềm tin thỏa mãn đủ ba điều kiện: đúng, được tin, và có biện minh, nhưng trực giác chung vẫn không cho phép gọi đó là tri thức, vì sự đúng đắn của niềm tin chỉ đến một cách tình cờ. Một ví dụ quen thuộc: một người nhìn đồng hồ treo tường và tin rằng lúc đó là ba giờ chiều, dựa trên lý do chính đáng là đồng hồ trước giờ vẫn chạy đúng. Niềm tin ấy đúng, đúng là ba giờ chiều, và được biện minh bằng một tiền lệ đáng tin cậy. Nhưng nếu chiếc đồng hồ trên thực tế đã hỏng và dừng lại đúng vào vị trí ba giờ từ trước đó, thì người này có một niềm tin đúng, có biện minh, nhưng hiển nhiên không thể gọi là biết. Trường hợp này cho thấy suy luận có thể hợp lệ, tiền đề có thể có lý do chính đáng để chấp nhận, mà kết luận vẫn chỉ đúng nhờ ngẫu nhiên, tức là đúng như dạng thức mà tính hợp lệ logic không đủ sức loại trừ.

Từ đó có thể thấy, sự biện minh nhận thức luận không thể giản lược hoàn toàn thành tính hợp lệ logic. Nhiều hình thức suy luận quan trọng trong đời sống và khoa học không thuộc dạng suy diễn theo nghĩa chặt, mà mang tính quy nạp, xác suất hoặc giả thuyết. Tại đây, Logic theo nghĩa rộng bao gồm cả việc nghiên cứu các hình thức suy luận không diễn dịch, vẫn cung cấp khuôn khổ để phân tích những quan hệ hỗ trợ ấy và xác định những bước chuyển vượt quá những gì bằng chứng có thể bảo đảm. Trường hợp Gettier, vì vậy, là bằng chứng cho giới hạn này: dù suy luận có tuân thủ đúng mọi quy tắc logic, sự biện minh vẫn có thể tách rời khỏi tri thức thực sự nếu quan hệ giữa niềm tin và thực tại chỉ là ngẫu nhiên.

3. Logic và tính nhất quán của hệ thống niềm tin

Các niềm tin của một chủ thể không tồn tại hoàn toàn biệt lập. Một niềm tin mới thường được hình thành trên cơ sở những niềm tin đã có, đồng thời có thể củng cố, điều chỉnh hoặc mâu thuẫn với những cam kết nhận thức khác. Vì vậy, Epistemology không chỉ quan tâm đến sự biện minh của từng niềm tin riêng lẻ mà còn quan tâm đến cấu trúc rộng và phổ quát hơn của một hệ thống niềm tin.

Nếu một hệ thống nhận thức chứa đồng thời một mệnh đề và sự phủ định của chính mệnh đề đó, ta có lý do để xem xét lại ít nhất một phần trong hệ thống. Việc phát hiện mâu thuẫn vì thế liên quan trực tiếp đến yêu cầu duy trì một tập hợp niềm tin có thể cùng được chấp nhận trong một khuôn khổ logic nhất định.

Tuy nhiên, cần lưu ý rằng tính nhất quán không đồng nghĩa với chân lý. Một tập hợp các mệnh đề hoàn toàn có thể nhất quán với nhau mà vẫn không phản ánh đúng thực tại. Vì vậy, như đã trình bày một hệ thống niềm tin có logic nhất quán không tất yếu là một hệ thống tri thức. Vậy một lý thuyết về tri thức cần có được sự nhất quán trong logic, đồng thời phải đảm bảo quan hệ giữa niềm tin với bằng chứng và thế giới.

Điểm này cũng cho thấy vì sao Logic có ý nghĩa đối với những tranh luận lớn trong Epistemology. Chẳng hạn, các lý thuyết khác nhau về sự biện minh thường không chỉ bất đồng về nguồn gốc của tri thức mà còn về cách các niềm tin có thể hỗ trợ lẫn nhau. Coherentism đặc biệt nhấn mạnh đến quan hệ giữa một niềm tin với hệ thống rộng hơn mà nó thuộc về, dù bản thân tính nhất quán, như đã nói, không phải là điều kiện duy nhất của một quan điểm mạch lạc theo nghĩa nhận thức luận.

4. Logic và cấu trúc của sự biện minh

Ở cấp độ sâu hơn, Logic học cho phép chúng ta xem xét cả cấu trúc tổng thể của sự biện minh.

Foundationalism, coherentism và infinitism có thể được xem là ba cách phản hồi trước một vấn đề về cấu trúc của sự biện minh, vốn đã được truyền thống hoài nghi luận cổ đại, đặc biệt qua Agrippa, trình bày từ sớm dưới dạng một tam nan (trilemma). Nếu mỗi niềm tin chỉ có thể được biện minh bằng một niềm tin khác, thì chuỗi lý do dường như chỉ có thể phát triển theo một trong ba hướng. Nó có thể dừng lại ở một điểm không cần đến sự biện minh tiếp theo, tương ứng với định hướng cơ bản của foundationalism. Nó cũng có thể quay trở lại trong một cấu trúc các niềm tin hỗ trợ lẫn nhau; coherentism, theo nghĩa này, không xem sự biện minh như một chuỗi tuyến tính mà đặt một niềm tin trong quan hệ với toàn bộ hệ thống mà nó thuộc về. Cuối cùng, theo truyền thống infinitism, chuỗi lý do có thể tiếp tục không giới hạn, dù không phù hợp với một số trực giác thông thường về sự biện minh, nhưng không vì thế mà khiến sự biện minh trở nên bất khả.

Điều đáng chú ý là ba khả năng này xuất phát từ chính vấn đề. Nếu một niềm tin cần được biện minh bằng một niềm tin khác, thì quá trình biện minh có thể kết thúc, trở lại trong một cấu trúc tuần hoàn hoặc tiếp tục vô hạn. Theo cách phân chia này, không còn một khả năng thứ tư nằm ngoài ba phương án trên. Chính ở đây có thể thấy một đóng góp quan trọng của Logic đối với Epistemology. Vai trò của Logic không chỉ giới hạn ở việc đánh giá tính hợp lệ của từng lập luận riêng lẻ, mà còn nằm ở khả năng phân tích cấu trúc của một vấn đề và xác định những khả năng mà một lý thuyết về sự biện minh phải đối diện khi các nguyên tắc của nó được triển khai một cách nhất quán.

KẾT LUẬN

Từ những phân tích trên, có lẽ cần tránh cả hai cách hiểu cực đoan về mối quan hệ giữa Logic và Epistemology. Một mặt, Logic không thể thay thế Epistemology. Các vấn đề về nguồn gốc của tri thức, độ tin cậy của giác quan, ký ức, lời chứng, quy nạp hay sự hoài nghi không thể được giải quyết chỉ bằng việc áp dụng các quy tắc suy luận, vì Logic không tự cung cấp cho chúng ta những tiền đề thực nghiệm, cũng không quyết định độc lập rằng một nguồn thông tin cụ thể có đáng tin cậy hay không.

Mặt khác, Epistemology khó có thể hoàn toàn tách khỏi Logic. Khi một lý thuyết nhận thức luận đưa ra các điều kiện của tri thức hoặc sự biện minh, những điều kiện ấy cần được diễn đạt một cách nhất quán và mối quan hệ giữa lý do và kết luận cần được phân tích. Bên cạnh đó, khi một nguyên tắc được đề xuất, những hệ quả của nó cần được xem xét để xác định những khả thể mâu thuẫn nội tại, hồi quy hoặc những hệ quả mà chính lý thuyết không thể chấp nhận.

Có thể vì vậy mà ta có thể mô tả vai trò của Logic trong Epistemology một cách thận trọng như sau: Logic không quyết định nội dung của toàn bộ tri thức, nhưng cung cấp một phần quan trọng của phương pháp để chúng ta phân tích và đánh giá các tuyên bố về tri thức. Nó giúp làm rõ cấu trúc của suy luận, quan hệ giữa lý do và kết luận, tính nhất quán giữa các niềm tin, cũng như những hệ quả phát sinh từ các nguyên tắc nhận thức luận.

Mối quan tâm của Epistemology tập trung vài câu hỏi: Ta biết điều gì, bằng cách nào, và dựa trên cơ sở nào? Còn Logic xác định những lý do, bằng chứng và niềm tin mà chúng ta đang có, chúng ta được phép đi đến những kết luận nào, và những bước đi ấy có thể được biện minh theo cấu trúc nào.