Ngụy biện là gì?

Trong Logic học, một lập luận có thể tạo ra kết luận sai dù hình thức của nó trông có vẻ giống một suy luận hợp lệ. Điều khó khăn trong việc bác bỏ những lập luận này nằm ở chỗ những lỗi sai thường không dễ dàng nhận ra. Muốn nhận diện ngụy biện, dĩ nhiên ta cần xác định chính xác điều gì khiến lập luận thất bại, thay vì chỉ dựa vào cảm giác rằng có điều gì đó không ổn.

On Sophistical Refutations là tác phẩm Aristotle dành riêng cho vấn đề này. Thường được xem là phần kết của Topics, tác phẩm khảo sát những lập luận chỉ có vẻ là sự bác bỏ hợp lệ, phân loại các nguyên nhân gây ra sai lầm và phân tích cách nhận diện chúng [1][2].

Trong hệ thống Organon, Topics đóng vai trò nghiên cứu cách xây dựng lập luận biện chứng từ những ý kiến được thừa nhận (endoxa). Còn On Sophistical Refutations tiếp tục hướng nghiên cứu trên bằng cách phân biệt lập luận thực sự hợp lệ với lập luận chỉ ‘có vẻ hợp lệ’.

I. Bối cảnh: Aristotle và các Sophist

1. Các Sophist là ai?

Các Sophist (sophistai) là những nhà giáo dục và diễn giả hoạt động tại Hy Lạp cổ đại, đặc biệt trong thế kỷ V TCN. Những nhân vật như Protagoras, Gorgias và Thrasymachus gắn với việc giảng dạy hùng biện, tranh luận và các kỹ năng cần thiết cho đời sống chính trị. Nhiều Sophist thu phí giảng dạy, qua đó góp phần hình thành một hoạt động giáo dục chuyên nghiệp [6][3].

Aristotle đặc biệt quan tâm đến những hình thức tranh luận đặt trọng tâm vào việc tạo ra vẻ ngoài của tri thức hoặc giành phần thắng, thay vì tìm kiếm một kết luận được biện minh hợp lệ. Trong On Sophistical Refutations, đối tượng phê phán trực tiếp của ông là những lập luận có khả năng đánh lừa người nghe vì chúng mô phỏng hình thức của một sự chứng minh hoặc bác bỏ thực sự [1][3].

Dĩ nhiên, ta cần phân biệt việc nghiên cứu hiện tượng ngụy biện với việc quy toàn bộ hoạt động của các Sophist đều là lừa dối. Theo đó, tác phẩm của Aristotle tập trung vào cấu trúc lập luận và cách thức mà chúng vấp phải sai lầm, chứ không cung cấp cơ sở để kết luận rằng mọi Sophist đều chỉ quan tâm đến chiến thắng.

2. Tại sao Aristotle cần viết tác phẩm này?

Ở phần kết tác phẩm, Aristotle tuyên bố rằng nghiên cứu về lập luận biện chứng và bác bỏ ngụy biện trước đó chưa được xây dựng thành một ngành lý thuyết có hệ thống như công trình của ông. Theo Aristotle, những người đi trước chủ yếu truyền đạt các kỹ thuật thông qua những trường hợp riêng lẻ, trong khi ông tìm cách xác định những nguyên lý chung giải thích cách các lập luận vận hành [1].

Mục tiêu của tác phẩm vì thế vượt khỏi việc ghi nhớ những ví dụ ngụy biện. Muốn bác bỏ một lập luận sai, trước hết cần hiểu nó sai như thế nào, điều kiện nào của suy luận hợp lệ đã bị vi phạm và vì sao sai lầm ấy vẫn có thể tạo ra vẻ ngoài thuyết phục.

II. Phân loại ngụy biện

Aristotle phân chia các bác bỏ ngụy biện thành hai nhóm, bao gồm: những trường hợp phát sinh từ ngôn ngữ (para tēn lexin) và những trường hợp nằm ngoài ngôn ngữ (ektos tēs lexeōs). Sự phân biệt này dựa trên nguồn gốc của sai lầm, rằng nó có thể xuất phát từ cách diễn đạt ngôn từ hoặc từ quan hệ lập luận được thiết lập giữa các nội dung (ngoài ngôn ngữ) [1][2].

1. Ngụy biện do ngôn ngữ (para tēn lexin)

Nhóm thứ nhất gồm sáu dạng ngụy biện phát sinh từ sự nhập nhằng trong từ ngữ, cú pháp, cách kết hợp hoặc hình thức diễn đạt. Trong những trường hợp này, vẻ ngoài hợp lệ của lập luận phụ thuộc vào việc một biểu thức hay mệnh đề có thể được hiểu theo nhiều nghĩa hoặc cách thức khác nhau [1][8].

Đồng danh (homōnymia) xảy ra khi cùng một từ được sử dụng với những nghĩa khác nhau trong một lập luận. Sai lầm xuất hiện khi người lập luận đồng nhất các nghĩa với nhau, khiến thuật ngữ trong tiền đề không còn giữ nguyên nghĩa khi chuyển sang kết luận. Chẳng hạn, từ “mất” trong câu “Những gì chưa mất thì vẫn còn; anh chưa mất cái sừng nào; vậy anh có/còn sừng” bị sử dụng nhập nhằng giữa việc không còn sở hữu một thứ từng có và việc chưa bao giờ sở hữu thứ ấy [1][8].

Nhập nhằng cú pháp (amphibolia) phát sinh khi cấu trúc ngữ pháp của một phát biểu cho phép nhiều cách diễn giải. Khác với đồng danh, sự nhập nhằng ở đây nằm trong cách các từ được kết hợp thành câu. Lập luận có thể chuyển từ một cách hiểu sang cách hiểu khác mà không nhận ra sự thay đổi đó [1].

Gộp (synthesis) xảy ra khi những thành phần cần được hiểu riêng biệt lại bị kết hợp với nhau. Một phát biểu có thể đúng khi nói về khả năng hoặc khi xét các thành phần riêng lẻ, nhưng không đúng khi những thành phần ấy được kết hợp trong cùng một trạng thái. Vì vậy, cần phân biệt điều đúng đối với từng thành phần với điều đúng đối với sự kết hợp của chúng [1][8]. Ví dụ: “Một người đang ngồi có khả năng đi bộ; vậy người ấy có thể đi bộ trong khi đang ngồi.”

Tách (diairesis) là trường hợp ngược lại, những gì cần được hiểu như một chỉnh thể lại bị phân chia thành các thành phần theo cách làm thay đổi ý nghĩa của phát biểu. Một thuộc tính được quy cho chỉnh thể không nhất thiết có thể được quy cho từng phần, và những thuộc tính của các phần cũng không tự động trở thành thuộc tính của toàn thể [1]. Ví dụ: “Năm bằng hai cộng ba; hai là số chẵn, ba là số lẻ; vậy năm vừa chẵn vừa lẻ.” Tính chẵn thuộc về số hai, tính lẻ thuộc về số ba. Không thể tách số năm thành hai thành phần rồi quy đồng thời các thuộc tính của từng thành phần cho toàn bộ số năm.

Nhấn âm (prosōidia) phát sinh khi cách phát âm hoặc nhấn giọng làm thay đổi nghĩa của biểu thức. Dạng ngụy biện này đặc biệt gắn với đặc điểm ngữ âm của tiếng Hy Lạp cổ, trong đó sự khác biệt về dấu nhấn có thể ảnh hưởng đến cách hiểu một từ. Cơ chế chung vẫn là sự thay đổi nghĩa mà người nghe không nhận ra [1][6].

Hình thức diễn đạt (schēma tēs lexeōs) xảy ra khi hình thức ngữ pháp khiến một sự vật có vẻ thuộc về một phạm trù mà thực chất nó không thuộc về. Người lập luận dựa vào sự tương đồng trong cách diễn đạt để suy ra sự tương đồng trong loại thực thể hoặc phạm trù đang được nói đến. Sai lầm nằm ở việc đồng nhất hình thức ngôn ngữ với cấu trúc của thực tại [1][6]. Ví dụ của chính Aristotle: “khỏe mạnh” (hugiainein) có cùng hình thức diễn đạt với “cắt” (temnein) hay “xây” (oikodomein), nên dễ bị hiểu như một hành động. Nhưng “khỏe mạnh” chỉ một phẩm chất, tức một trạng thái, còn “cắt” và “xây” mới chỉ hành động [1].

Sáu dạng trên cho thấy ngôn ngữ có thể tạo ra vẻ ngoài của sự đồng nhất trong khi nghĩa hoặc cấu trúc được biểu đạt đã thay đổi. Để nhận diện chúng, cần kiểm tra xem thuật ngữ và phát biểu có giữ nguyên nghĩa trong toàn bộ lập luận hay không.

2. Ngụy biện ngoài ngôn ngữ (ektos tēs lexeōs)

Nhóm thứ hai gồm bảy dạng ngụy biện mà sai lầm không chủ yếu nằm ở sự nhập nhằng của câu chữ, mà ở quan hệ giữa các nội dung được khẳng định. Aristotle phân tích các trường hợp trong đó người lập luận chuyển từ một mệnh đề sang mệnh đề khác mà không có cơ sở suy luận thích hợp [1][2].

Ngụy biện tình cờ (accident) xảy ra khi một thuộc tính đúng trong một phạm vi hoặc điều kiện nhất định bị áp dụng cho trường hợp mà nó không còn thích hợp. Sai lầm nằm ở việc bỏ qua sự khác biệt giữa điều đúng nói chung và điều đúng trong một trường hợp cụ thể. Vì thế, không thể chuyển một thuộc tính từ đối tượng hoặc phương diện này sang đối tượng hoặc phương diện khác nếu chưa xác lập điều kiện cho phép sự chuyển đổi ấy [1][8].

Từ điều kiện đến tuyệt đối (secundum quid) là trường hợp một phát biểu chỉ đúng trong những điều kiện nhất định bị xem như đúng vô điều kiện. Dạng ngụy biện này liên quan đến việc bỏ qua giới hạn của một mệnh đề. Aristotle phân biệt việc một thuộc tính được quy cho sự vật theo một phương diện với việc quy thuộc tính ấy cho sự vật một cách tuyệt đối [1].

Bác bỏ lạc đề (ignoratio elenchi) xảy ra khi lập luận không thực sự bác bỏ luận điểm cần bác bỏ. Một sự bác bỏ đúng nghĩa phải tạo ra mâu thuẫn với luận điểm của đối phương từ những tiền đề thích hợp. Nếu kết luận chỉ phủ định một mệnh đề khác, dù mệnh đề ấy có liên quan đến cuộc tranh luận, thì mục tiêu bác bỏ vẫn chưa đạt được [1][7].

Cầu xin nguyên lý (petitio principii) xảy ra khi tiền đề giả định điều mà lập luận cần chứng minh. Ví dụ kinh điển là: “Kinh Thánh là lời của Thiên Chúa vì điều đó được chép trong Kinh Thánh, và chúng ta biết Kinh Thánh hoàn toàn đúng vì nó là lời của Thiên Chúa.” Hay ví dụ khác như: “Túi ni-lông gây hại cho môi trường vì chúng làm tổn hại đến tự nhiên.” Ở đây, “gây hại cho môi trường” và “làm tổn hại đến tự nhiên” bản chất là một nội dung được diễn đạt bằng hai cách khác nhau.

Ngụy biện hậu quả (fallacy of the consequent) xảy ra khi từ việc một hệ quả đúng, người lập luận suy ngược rằng điều kiện đủ của hệ quả ấy cũng đúng. Tuy nhiên, một hệ quả có thể được tạo ra bởi nhiều nguyên nhân hoặc điều kiện khác nhau. Do đó, quan hệ “nếu A thì B” không tự nó cho phép suy ra “nếu B thì A” [1]. Ví dụ: “Trời mưa thì đường ướt” không thể suy ra “Đường ướt thì trời mưa”.

Ngụy biện giả nguyên nhân (non causa pro causa) xảy ra khi một yếu tố được xem là nguyên nhân của yếu tố khác mà chưa có cơ sở xác lập quan hệ nhân quả. Sự đồng thời xuất hiện hoặc quan hệ trước sau giữa hai sự kiện không tự nó chứng minh rằng sự kiện này gây ra sự kiện kia. Lập luận cần có căn cứ cho mối liên hệ nhân quả, thay vì chỉ dựa vào sự kết hợp giữa các sự kiện [1][6]. Ví dụ: “Sáng nay tôi vừa bước chân trái ra khỏi nhà thì xe máy bị thủng lốp. Rõ ràng việc bước chân trái ra trước đã mang lại điềm xui xẻo và làm hỏng lốp xe của tôi.”

Ngụy biện nhiều câu hỏi (fallacy of many questions) xảy ra khi nhiều vấn đề được gộp vào một câu hỏi, khiến câu trả lời có vẻ phải chấp nhận đồng thời những tiền giả định vốn chưa được xác lập. Người trả lời bị đặt vào thế khó vì cả câu trả lời khẳng định lẫn phủ định đều có thể khiến họ bị hiểu là đã thừa nhận một nội dung không được chứng minh trước đó [1][8].

Ví dụ: “Anh đã ngừng bạo hành vợ mình chưa?”

Tiền giả định ẩn: Anh đã từng bạo hành vợ mình trong quá khứ.

Nếu trả lời “Rồi” (Có): Người đáp đã thừa nhận mình từng bạo hành vợ.

Nếu trả lời “Chưa” (Không): Người đáp đang thừa nhận mình vẫn đang tiếp tục bạo hành vợ.

Dù trả lời khẳng định hay phủ định, người đáp đều bị hiểu lầm là đã thừa nhận tiền giả định vốn chưa từng được xác minh hay được đồng thuận giữa đôi bên.

Hai nhóm ngụy biện khác nhau về nguồn gốc của sai lầm, nhưng cùng tạo ra một vấn đề: lập luận có vẻ đáp ứng điều kiện của suy luận hợp lệ trong khi thực tế thì không đáp ứng. Phân loại của Aristotle giúp xác định chính xác vị trí cần kiểm tra, từ cách dùng thuật ngữ đến quan hệ suy luận.

III. Cách nhận diện và bác bỏ ngụy biện

1. Phương pháp của Aristotle

Sau khi phân loại các dạng ngụy biện, Aristotle tiếp tục khảo sát cách giải quyết chúng (lusis), tức cách chỉ ra vì sao một lập luận không tạo thành sự bác bỏ hợp lệ. Theo đó, việc bác bỏ cần nhắm đúng vào nguyên nhân khiến lập luận thất bại, thay vì chỉ tập trung khẳng định rằng kết luận của nó sai [1][8].

Đối với ngụy biện do ngôn ngữ, cần xác định từ ngữ hoặc cấu trúc nào đang được sử dụng theo nhiều nghĩa, sau đó phân biệt những cách hiểu đó. Nếu trong quá trình lập luận, một từ ngữ chuyển từ nghĩa A sang nghĩa B, sự chuyển đổi phải được làm rõ và nêu lên để tránh nhầm lẫn.

Đối với ngụy biện ngoài ngôn ngữ, cần xác định quan hệ suy luận nào không hợp lệ. Có thể tiền đề đã giả định điều cần chứng minh, một điều kiện bị bỏ qua, một quan hệ nhân quả chưa được xác lập hoặc kết luận không trả lời đúng luận điểm cần bác bỏ. Mỗi trường hợp đòi hỏi cách giải quyết tương ứng với nguyên nhân của sai lầm [1][7].

2. Tại sao nhận diện chưa đủ?

Thật ra, việc phân loại một lập luận vào một dạng ngụy biện vốn chưa cung cấp lời giải thích đầy đủ. Người phản biện còn phải chỉ ra điều kiện nào bị vi phạm và vì sao sự vi phạm đó khiến kết luận không được bảo đảm. Điều này đặc biệt quan trọng khi một lập luận kết hợp nhiều dạng nhập nhằng hoặc che giấu sai lầm trong cấu trúc diễn đạt phức tạp [1][7].

Do đó, Aristotle nhấn mạnh vào vai trò của luyện tập trong việc xử lý các lập luận biện chứng và ngụy biện. Khả năng nhận diện cần được hình thành thông qua việc phân tích những cấu trúc khác nhau, xác định điểm xuất phát của sai lầm và thực hành cách bác bỏ thích hợp. Theo hướng tiếp cận này, hiểu biết lý thuyết và năng lực lập luận có quan hệ bổ sung cho nhau [1].

IV. Ý nghĩa triết học của tác phẩm

1. Đóng góp của Aristotle đối với lý thuyết logic

Trong phần kết On Sophistical Refutations, Aristotle nhìn lại công trình của mình như một nỗ lực xây dựng lý thuyết về tranh luận biện chứng và bác bỏ ngụy biện trong một lĩnh vực trước đó chưa được hệ thống hóa theo cách tương tự. Tuyên bố này cho thấy ý thức của ông về tính mới của công trình, đồng thời xác định vị trí của tác phẩm trong sự phát triển của nghiên cứu logic [1].

Đóng góp quan trọng của tác phẩm nằm ở việc chuyển từ những trường hợp sai lầm riêng lẻ sang việc tổng hợp thành hệ thống các dạng cấu trúc có thể tạo ra sai lầm và phân tích chúng. Nhờ đó, ngụy biện trở thành đối tượng có thể khảo sát theo những tiêu chí xác định: nguồn gốc của sự nhập nhằng, quan hệ giữa tiền đề và kết luận, điều kiện của một sự bác bỏ hợp lệ và cách giải quyết tương ứng.

Từ đây, việc đánh giá lập luận cần phân biệt giữa mục đích thuyết phục niềm tin của người khác và yêu cầu xác minh lập luận hợp lệ. Do đó, một lập luận hoàn toàn có thể thành công trong việc tạo ra sự đồng thuận nhưng vẫn thất bại về mặt logic [3][7].

2. Quan hệ với Topics và toàn bộ Organon

Topics nghiên cứu cách xây dựng lập luận biện chứng từ những ý kiến được thừa nhận (endoxa). On Sophistical Refutations phân tích những lập luận mô phỏng hình thức của sự bác bỏ nhưng không đáp ứng các điều kiện của một suy luận hợp lệ. Hai tác phẩm bổ sung cho nhau: một bên khảo sát cách lập luận được xây dựng, bên kia khảo sát những sai lệch khiến lập luận chỉ có vẻ hợp lệ [1][7].

Nhìn lại toàn bộ Organon, mỗi tác phẩm đảm nhiệm một vấn đề riêng. Categories nghiên cứu những phạm trù cơ bản của cái được nói đến; On Interpretation khảo sát mệnh đề và quan hệ giữa khẳng định với phủ định; Prior Analytics nghiên cứu hình thức của suy luận tam đoạn luận; Posterior Analytics phân tích chứng minh và tri thức khoa học; Topics nghiên cứu lập luận biện chứng; còn On Sophistical Refutations khảo sát những lập luận chỉ tạo ra vẻ ngoài của sự bác bỏ và chứng minh [1][7].

Theo trình tự này, nghiên cứu logic không được dừng ở việc xác định hình thức của suy luận hợp lệ. Bên cạnh đó, nghiên cứu còn phải bao gồm việc phân biệt suy luận hợp lệ với suy luận ‘có vẻ’ hợp lệ. Khả năng nhận diện sai lầm vì vậy là một phần thiết yếu của việc đánh giá lập luận.

3. Ảnh hưởng đối với truyền thống sau Aristotle

Phân loại ngụy biện của Aristotle trở thành một điểm xuất phát quan trọng cho truyền thống nghiên cứu logic và tranh luận trong thời cổ đại và trung cổ. Các nhà chú giải về sau tiếp tục phân tích những dạng ngụy biện được trình bày trong Sophistici Elenchi, phát triển cách giải thích về cấu trúc, nguyên nhân và phương pháp bác bỏ chúng [4].

Trong thời hiện đại, C. L. Hamblin đặt On Sophistical Refutations vào trung tâm lịch sử nghiên cứu ngụy biện, đồng thời xem xét những giới hạn của cách tiếp cận truyền thống đối với vấn đề này. Các nghiên cứu logic và lý thuyết lập luận sau đó tiếp tục đối thoại với Aristotle về tiêu chuẩn đánh giá lập luận, vai trò của ngữ cảnh và điều kiện để một sự bác bỏ được xem là thành công [6][5].