Aristotle có thật sự chống lại Plato?

Trong lịch sử triết học phương Tây, hiếm có cặp thầy trò nào nổi tiếng hơn Plato và Aristotle. Họ thường được nhắc đến như hai cực đối lập của tư tưởng Hy Lạp cổ đại, một người hướng triết học về thế giới của những Ý niệm vĩnh cửu, người kia đưa triết học trở lại với thế giới của sự vật cụ thể. Hình ảnh Plato chỉ tay lên trời và Aristotle đưa tay về mặt đất trong bức The School of Athens của Raphael đã góp phần khắc sâu cách hiểu ấy vào trí tưởng tượng của nhiều thế hệ.Do đó, một định kiến quen thuộc dần được hình thành trong đại chúng, rằng Plato xây dựng Thuyết Ý niệm; Aristotle bác bỏ nó. Plato là nhà duy tâm; Aristotle là nhà duy thực. Plato mở đầu một truyền thống siêu hình học, còn Aristotle là người đầu tiên đưa triết học trở về với kinh nghiệm và khoa học. Theo cách hiểu ấy, lịch sử triết học dường như được thúc đẩy bởi một cuộc đoạn tuyệt giữa người học trò và người thầy.Ở chừng mực cụ thể, cách nhìn này không hoàn toàn sai. Aristotle thực sự đã dành nhiều trang trong Metaphysics để phê phán Thuyết Ý niệm của Plato; ông cũng nhiều lần chỉ ra những khó khăn mà, theo ông, học thuyết ấy không thể giải quyết [4]. Tuy nhiên, nếu chỉ dừng lại ở đó, ta sẽ bỏ qua một vấn đề rộng lớn hơn nhiều.Trong vài thập niên gần đây, các nghiên cứu về Academy của Plato và quá trình hình thành tư tưởng Aristotle đã đặt lại câu hỏi này theo một hướng khác. Vấn đề không còn là liệu Aristotle có phê phán Plato hay không (điều đó hầu như không ai phủ nhận) mà là phải hiểu sự phê phán đó như thế nào. Aristotle có thật sự đoạn tuyệt với người thầy, hay chỉ là một nỗ lực cải tổ từ bên trong chính truyền thống triết học mà Plato đã khai mở? [7], [8], [9]

I. Định kiến

Nếu hỏi một người mới tiếp cận triết học rằng Plato và Aristotle khác nhau ở đâu, rất có thể câu trả lời sẽ xoay quanh một hình ảnh quen thuộc: Plato hướng mắt lên bầu trời của những Ý niệm, còn Aristotle nhìn xuống mặt đất của những sự vật cụ thể. Hình ảnh ấy đã trở thành biểu tượng kinh điển cho sự đối lập giữa hai triết gia, đến mức nhiều giáo trình nhập môn cũng sử dụng nó như lời giới thiệu đầu tiên về lịch sử triết học Hy Lạp.

Khởi đi từ biểu tượng trên, một loạt cặp phạm trù đối lập được hình thành. Plato được xem là triết gia của thế giới siêu hình, của những thực tại bất biến và phổ quát; Aristotle là triết gia của tự nhiên, của quan sát và kinh nghiệm. Plato được gắn với Thuyết Ý niệm; Aristotle được xem là người phá bỏ học thuyết ấy để đặt nền móng cho khoa học. Nếu Plato đại diện cho sự siêu việt (transcendence), thì Aristotle đại diện cho tính nội tại (immanence). Cách trình bày này đơn giản, dễ nhớ và vì thế trở nên phổ biến trong các sách nhập môn cũng như trong diễn ngôn đại chúng về triết học.

Trên thực tế, chính Aristotle đã góp phần tạo nên ấn tượng này. Trong Metaphysics, ông phê phán việc tách các Ý niệm khỏi những sự vật cảm tính, cho rằng cách giải thích đó không làm sáng tỏ nguyên nhân của sự vật mà chỉ nhân đôi số lượng thực thể cần giải thích [4]. Những lập luận như "Người thứ ba" (Third Man Argument) thường được xem là minh chứng tiêu biểu cho sự phản bác quyết liệt của Aristotle đối với học thuyết của Plato. Nếu chỉ đọc những đoạn văn này, kết luận rằng Aristotle "chống Plato" dường như là điều hoàn toàn hợp lý.

Chính tại đây, nghiên cứu hiện đại bắt đầu tách khỏi cách nhìn nhận truyền thống của đại chúng. Thay vì hỏi Aristotle đã bác bỏ điều gì, nhiều học giả chuyển sang hỏi Aristotle đã kế thừa điều gì. Điều đó dẫn đến một cách nhìn hoàn toàn khác về mối quan hệ giữa hai triết gia: giai đoạn từ Plato sang Aristotle là một khúc quanh quan trọng, là một bước chuyển cần thiết của cả một truyền thống triết học. Chính từ sự quan trọng đó trong lịch sử tư tưởng, chúng ta cần quay trở lại Academy để làm rõ xem Aristotle thực sự đã trưởng thành trong môi trường ấy như thế nào [7], [8].

II. Vì sao người ta nghĩ Aristotle chống lại Plato?

Nếu cách hiểu phổ biến về Aristotle có sức sống lâu bền đến vậy, đó không chỉ vì ảnh hưởng của những giáo trình nhập môn hay bức The School of Athens. Quan trọng hơn, chính các trước tác của Aristotle đã nhiều lần công khai phê phán những học thuyết gắn liền với tên tuổi Plato. Đặc biệt trong Metaphysics, ông dành cả một phần đáng kể để xem xét và phản biện Thuyết Ý niệm (Theory of Forms), học thuyết vốn được xem là hạt nhân của triết học Platonic [4].

Theo Plato, bên cạnh thế giới cảm tính luôn biến đổi còn tồn tại một thế giới của các Ý niệm (Forms hay εἶδος), nơi những thực tại phổ quát và bất biến như Công lý, Thiện hay Đẹp tồn tại độc lập với các sự vật cụ thể. Chính các Ý niệm ấy mới là đối tượng đích thực của tri thức, còn các sự vật cảm tính chỉ là những hình ảnh bất toàn tham dự (methexis) vào chúng [1], [2].

Đáng lưu ý, Aristotle vẫn giữ quan điểm có từ Socrates rằng tri thức phải hướng đến cái phổ quát. Điều ông phản đối là việc Plato đã đặt cái phổ quát ấy ở bên ngoài chính các sự vật. Trong Metaphysics, ông cho rằng nếu Ý niệm tồn tại tách biệt khỏi các sự vật, thì chúng không thể giải thích được sự tồn tại hay sự biến đổi của chính những sự vật ấy. Một nguyên nhân không hiện diện trong đối tượng mà nó được cho là nguyên nhân thì khó có thể thực hiện vai trò giải thích [4].

Từ đó, Aristotle đưa ra nhiều phê phán nổi tiếng. Ông cho rằng việc giả định thêm một thế giới của các Ý niệm chỉ làm "nhân đôi" số lượng thực thể cần giải thích thay vì thực sự giải thích chúng. Nếu đã có con người cảm tính, lại thêm một "Con Người tự thân" tồn tại riêng biệt, thì vấn đề không được giải quyết mà chỉ bị đẩy lên một cấp độ khác [4]. Trong truyền thống nghiên cứu hiện đại, lập luận này thường được biết đến qua cái tên "Người thứ ba" (Third Man Argument), dù cách diễn giải chi tiết của nó vẫn còn nhiều tranh luận.

Không chỉ bất đồng về Thuyết Ý niệm, Aristotle còn lựa chọn một con đường triết học khác với Plato ở phương pháp. Nếu các đối thoại của Plato thường triển khai tư tưởng thông qua biện chứng (dialectic) và những cuộc đối thoại mở, thì các trước tác còn lại của Aristotle lại mang hình thức khảo luận có cấu trúc chặt chẽ hơn, với những định nghĩa, phân loại và chứng minh được trình bày theo trình tự hệ thống. Chính từ đây, nhiều người xem Aristotle là người đặt nền móng cho logic hình thức và phương pháp khoa học của phương Tây.

Nhìn từ những khác biệt ấy, kết luận rằng Aristotle đã chống lại Plato dường như hoàn toàn hợp lý. Ông phê phán học thuyết nổi tiếng nhất của Plato, thay đổi phương pháp triết học và xây dựng một hệ thống khái niệm hoàn toàn mới. Do đó, nếu chỉ đọc riêng những đoạn phê phán trong Metaphysics, rất khó để đi đến một kết luận nào khác.

III. Aristotle trước hết là người của Academy

Năm mười bảy tuổi, Aristotle rời Stagira để đến Athens và gia nhập Academy, ngôi trường triết học do Plato sáng lập. Ông ở lại đó gần hai mươi năm, cho đến khi Plato qua đời vào năm 347 TCN [8]. Trong khoảng thời gian này, Academy đã hình thành trong Aristotle những ngôn ngữ triết học, phương pháp tranh luận và những vấn đề nền tảng mà ông sẽ theo đuổi trong suốt phần đời còn lại.

Nếu Aristotle dành gần hai thập niên trong Academy, thì việc xem ông như một triết gia đứng bên ngoài để công kích Plato ngay từ đầu là một giả định cần được xem xét lại. Christopher Shields vì thế nhấn mạnh rằng Aristotle trước hết phải được hiểu như một thành viên của Academy, và những phê phán của ông cần được đặt trong bối cảnh của truyền thống triết học mà chính Plato đã khai mở [7].

John Dillon cũng đưa ra một góc nhìn tương tự khi khảo sát Academy sau Plato. Theo ông, Học viện không chỉ là nơi truyền đạt các đối thoại của Plato, mà còn là một cộng đồng nghiên cứu với những cuộc thảo luận, tranh luận và giảng dạy vượt ra ngoài các văn bản còn lưu lại. Chính Aristotle là một trong những chứng nhân quan trọng nhất cho truyền thống ấy [8]. Điều này có nghĩa rằng nhiều phê phán của Aristotle không phải là sự công kích từ bên ngoài, mà là những phản biện nảy sinh ngay trong quá trình phát triển nội bộ của Academy.

Với góc nhìn này, có lẽ điều Aristotle kế thừa từ Plato trước hết là chính dự án triết học mà Plato theo đuổi. Cả hai đều tin rằng triết học phải truy tìm những nguyên lý đầu tiên (archai), phải hướng đến tri thức phổ quát chứ không dừng lại ở ý kiến, và phải trả lời những câu hỏi căn bản về thực tại, linh hồn, đạo đức và đời sống chính trị [1], [4]. Những câu hỏi ấy không biến mất khi Aristotle phê phán Thuyết Ý niệm; ngược lại, chúng trở thành điểm xuất phát cho toàn bộ hệ thống triết học của ông.

Đây cũng là lý do nhiều học giả gần đây cho rằng mối quan hệ giữa Plato và Aristotle không nên được mô tả bằng cặp phạm trù "kế thừa" hay "phản bội". Lloyd P. Gerson thậm chí còn cho rằng khoảng cách giữa hai triết gia thường bị phóng đại trong lịch sử nghiên cứu hiện đại; theo ông, Aristotle vẫn thuộc về truyền thống Platonism theo nhiều nghĩa quan trọng, dù ông đã cải biến sâu sắc nhiều học thuyết của Plato [9]. Không phải mọi học giả đều đồng ý với kết luận mạnh mẽ này, nhưng họ đều chia sẻ một điểm chung, rằng Aristotle không bắt đầu triết học từ một điểm xuất phát hoàn toàn mới, hay nói cách khác là từ những gì Plato để lại.

Theo đó, những phê phán của Aristotle không còn là dấu hiệu của một cuộc đoạn tuyệt, mà là biểu hiện của một cuộc đối thoại kéo dài trong lòng cùng một truyền thống triết học. Và nếu điều đó là đúng, thì vấn đề quan trọng nhất không còn là Aristotle đã bác bỏ Plato ở đâu, mà là ông đã tiếp tục Plato bằng cách nào.

IV. Aristotle tiếp tục dự án triết học của Plato

Trước hết, cả Plato và Aristotle đều chia sẻ một tiền đề chung: triết học không dừng lại ở việc mô tả thế giới như nó xuất hiện trước giác quan, mà phải truy tìm những nguyên lý (archai) khiến thế giới ấy có thể được nhận thức bằng lý tính. Chính vì vậy, cả hai đều cho rằng tri thức (epistēmē) không thể chỉ dựa trên những kinh nghiệm riêng lẻ, vốn luôn thay đổi và bất định, mà phải hướng tới những nguyên lý phổ quát và tất yếu [1], [4]. Sự thống nhất này thường bị che khuất bởi những khác biệt trong hệ thống khái niệm, nhưng lại là điểm xuất phát chung của cả hai nền triết học.

Aristotle đồng ý với Plato rằng có sự tồn tại của cái phổ quát (katholou), tuy nhiên lại phản đối cách mà thầy mình giải thích sự tồn tại của nó. Trong khi Plato cho rằng các Ý niệm tồn tại độc lập với những sự vật cảm tính, Aristotle chủ trương rằng cái phổ quát chỉ có thể được nhận thức thông qua chính các sự vật cụ thể và không thể tồn tại như một thực thể tách biệt khỏi chúng [4]. Nói cách khác, Aristotle thay đổi lời giải đối với vấn đề về bản thể (ousia), nhưng không thay đổi chính vấn đề mà Plato đã đặt ra. Câu hỏi "điều gì làm cho một sự vật là chính nó?" vẫn được giữ nguyên; chỉ có cách trả lời là khác.

Nhận xét tương tự cũng có thể được áp dụng đối với đạo đức học và chính trị học. Trong Republic, Plato khảo sát bản chất của công lý, linh hồn, đời sống tốt đẹp và vai trò của cộng đồng chính trị trong việc hình thành con người đức hạnh [1]. Sang Nicomachean Ethics và Politics, Aristotle tiếp tục nghiên cứu chính những vấn đề ấy, mặc dù ông bác bỏ nhiều tiền đề của Plato, chẳng hạn quan niệm về Ý niệm Thiện tồn tại độc lập hay mô hình nhà nước lý tưởng trong Republic [5], [6]. Điều thay đổi là phương pháp và hệ thống khái niệm được sử dụng để tiếp cận đối tượng ấy.

Từ góc độ này, có thể nói Aristotle tiếp nhận từ Plato một tập hợp những vấn đề căn bản về bản thể, tri thức, linh hồn, đạo đức và chính trị, rồi lần lượt xây dựng những lời giải khác với người thầy. Nếu tách các học thuyết cụ thể khỏi bối cảnh ấy, người đọc dễ có cảm giác rằng Aristotle chỉ đang phủ định Plato. Ngược lại, nếu đặt cả hai trong cùng một truyền thống triết học, điều hiện ra không phải là sự đối lập giữa hai hệ thống độc lập, mà là sự phát triển của cùng một dự án tư tưởng qua hai thế hệ triết gia.

Chính vì vậy, vấn đề trung tâm của mối quan hệ Plato - Aristotle không phải là việc xác định ai đúng hay ai sai, mà là nhận diện sự liên tục của những câu hỏi triết học xuyên suốt từ Academy đến Lyceum. Đây cũng là điểm mà nhiều nghiên cứu trong vài thập niên gần đây đã đặc biệt nhấn mạnh.

V. Nghiên cứu hiện đại nhìn nhận mối quan hệ Plato - Aristotle như thế nào?

Trong phần lớn thế kỷ XX, cách giải thích có ảnh hưởng sâu rộng nhất về Aristotle gắn liền với công trình của Werner Jaeger. Theo cách tiếp cận phát triển (developmentalism), Jaeger cho rằng tư tưởng Aristotle trải qua một quá trình biến đổi đáng kể: từ một học trò chịu ảnh hưởng sâu sắc của Plato đến một triết gia dần dần xây dựng hệ thống riêng và tách khỏi nền tảng Platonist [14]. Mặc dù nhiều kết luận cụ thể của Jaeger ngày nay đã được điều chỉnh, mô hình này có ảnh hưởng rất lớn đến cách giới thiệu Aristotle trong các giáo trình phổ thông, nơi ông thường được trình bày như người kế tục bằng con đường phủ định Plato.

Những nghiên cứu sau đó, đặc biệt từ nửa sau thế kỷ XX, bắt đầu đặt lại vấn đề này. G. E. L. Owen vẫn thừa nhận quá trình phát triển trong tư tưởng Aristotle, nhưng cho rằng mối quan hệ giữa hai triết gia cần được phân tích thông qua từng vấn đề triết học cụ thể thay vì chỉ được mô tả như một sự chuyển biến tuyến tính từ "Platonist" sang "phi Platonist" [15]. Hướng nghiên cứu này góp phần làm cho bức tranh về Aristotle trở nên phức tạp hơn và mở đường cho các khảo cứu sau này về Academy.

Đến đầu thế kỷ XXI, trọng tâm nghiên cứu tiếp tục dịch chuyển. Christopher Shields cho rằng việc đọc Aristotle trước hết như một thành viên của Academy giúp giải thích vì sao những phê phán của ông đối với Plato lại đồng thời là nguồn tư liệu quan trọng để hiểu chính Plato [7]. Theo Shields, Aristotle không đơn thuần bác bỏ người thầy của mình; ông tham gia vào cùng một truyền thống tranh luận triết học, trong đó việc phê bình các học thuyết là một phần của quá trình tìm kiếm chân lý. Cùng với Shields, John Dillon khảo sát Academy như một cộng đồng triết học liên tục, nơi Aristotle không phải một nhân vật đứng bên ngoài mà là một trong những người tham gia quan trọng nhất [8].

Lloyd P. Gerson đưa lập luận này đi xa hơn khi đề xuất rằng khoảng cách giữa Plato và Aristotle thường bị phóng đại trong lịch sử nghiên cứu hiện đại. Theo ông, nếu Platonism được hiểu như một truyền thống triết học xoay quanh những vấn đề về bản thể, nguyên lý đầu tiên và tính khả tri của thực tại, thì Aristotle vẫn thuộc về truyền thống ấy, mặc dù ông đã cải biến sâu sắc nhiều học thuyết của Plato [9]. Quan điểm này không phải là đồng thuận tuyệt đối và vẫn còn gây nhiều tranh luận, đặc biệt vì cách Gerson xác định nội hàm của "Platonism". Tuy nhiên, công trình của ông phản ánh khá rõ xu hướng hiện nay: thay vì nhấn mạnh sự đối lập giữa Plato và Aristotle, nhiều học giả chuyển sang khảo sát những yếu tố liên tục trong dự án triết học của hai người.

Tại đây, có thể rút ra một nhận định mang tính đồng thuận tương đối trong giới nghiên cứu đương đại. Không có học giả nghiêm túc nào phủ nhận việc Aristotle phê phán Thuyết Ý niệm hay nhiều lập trường khác của Plato. Tuy nhiên, vấn đề không còn được đặt ra dưới dạng "Aristotle có chống lại Plato hay không", mà là cần hiểu những phê phán ấy như một sự đoạn tuyệt với truyền thống Academy hay như một sự phát triển từ bên trong truyền thống ấy [7], [8], [9]. Chính sự thay đổi trong cách đặt câu hỏi này đã làm thay đổi đáng kể cách nghiên cứu mối quan hệ giữa hai triết gia trong những thập niên gần đây và cũng là lập trường mà bài viết này lựa chọn tiếp cận.

VI. Kết luận

Sau một khảo sát nhỏ về sự kế thừa của Aristotle, có lẽ không nên xem mối quan hệ giữa Plato và Aristotle như sự đối lập giản đơn giữa "duy tâm" và "duy thực", hay giữa "siêu hình học" và "kinh nghiệm". Thay vào đó, trọng tâm nghiên cứu đã chuyển sang việc khảo sát tính liên tục của các vấn đề triết học cũng như cách Aristotle cải biến những khái niệm mà ông tiếp nhận từ Academy [7], [8], [9]. Cách tiếp cận này không phủ nhận những phê phán của Aristotle đối với Plato, nhưng đặt chúng trở lại đúng bối cảnh của một truyền thống triết học mà cả hai đều góp phần kiến tạo.

Bởi vậy, có lẽ cách diễn đạt phù hợp nhất thay vì nói “Aristotle chống lại Plato” hay “Aristotle trung thành với Plato”, có vẻ nên nói rằng “Aristotle đối thoại với Plato”. Đó là một cuộc đối thoại được khởi đầu trong Academy, tiếp tục trong các trước tác của Aristotle và kéo dài suốt hơn hai nghìn năm lịch sử triết học phương Tây. Hiểu được mối quan hệ ấy cũng chính là điểm khởi đầu để đọc Aristotle một cách công bằng: không như một người phủ định Plato, mà như một triết gia kế thừa những câu hỏi của Plato và xây dựng những câu trả lời mới.

Trong các bài viết tiếp theo, chúng ta sẽ lần lượt khảo sát những lĩnh vực mà Aristotle phát triển từ nền tảng ấy, bắt đầu với đạo đức học trong Nicomachean Ethics, nơi ông tiếp tục truy vấn câu hỏi mà cả Socrates và Plato đều từng theo đuổi: con người phải sống như thế nào để đạt tới một đời sống tốt đẹp?

Tài liệu tham khảo

[1] Plato. Republic. Translated by C. D. C. Reeve. Indianapolis: Hackett Publishing, 2004.
[2] Plato. Phaedo. Translated by G. M. A. Grube, revised by John M. Cooper. Indianapolis: Hackett Publishing, 1997.
[3] Plato. Sophist. Translated by Nicholas P. White. Indianapolis: Hackett Publishing, 1993.
[4] Aristotle. Metaphysics. Translated by C. D. C. Reeve. Indianapolis: Hackett Publishing, 2016.
[5] Aristotle. Nicomachean Ethics. Translated by C. D. C. Reeve. Indianapolis: Hackett Publishing, 2014.
[6] Aristotle. Politics. Translated by C. D. C. Reeve. Indianapolis: Hackett Publishing, 1998.
[7] Shields, Christopher. "Plato and Aristotle in the Academy." In The Oxford Handbook of Plato, edited by Gail Fine, 504–526. Oxford: Oxford University Press, 2008.
[8] Dillon, John M. The Heirs of Plato: A Study of the Old Academy (347–274 BC). Oxford: Oxford University Press, 2003.
[9] Gerson, Lloyd P. From Plato to Platonism. Ithaca, NY: Cornell University Press, 2013.
[10] Irwin, Terence H. Aristotle's First Principles. Oxford: Oxford University Press, 1988.
[11] Irwin, Terence H. Aristotle's Ethics. Oxford: Oxford University Press, 1995.
[12] Barnes, Jonathan. Aristotle: A Very Short Introduction. Oxford: Oxford University Press, 2000. (Nếu bạn muốn dùng bản kinh điển 1982, tôi sẽ đổi toàn bộ bibliographic record cho thống nhất.)
[13] Shields, Christopher. Aristotle. 2nd ed. London: Routledge, 2014.
[14] Jaeger, Werner. Aristotle: Fundamentals of the History of His Development. Translated by Richard Robinson. 2nd ed. Oxford: Clarendon Press, 1948.
[15] Owen, G. E. L. "The Platonism of Aristotle." Trong Logic, Science, and Dialectic: Collected Papers in Greek Philosophy, edited by Martha Nussbaum, Ithaca, NY: Cornell University Press, 1986.
#Lyceum #Philosophy #Aristotle #Plato