Mệnh đề là gì?

Dẫn nhập

Như đã trình bày ở bài viết trước, đối tượng nghiên cứu của bộ Categories là những đơn vị ngôn ngữ tư duy xuất hiện trong các mệnh đề và mối quan hệ giữa chúng trong câu. Tiếp theo đó, Aristotle thông qua bộ On Interpretation, đã chuyển sang khảo sát một vấn đề có tính quyết định đối với logic học: trong điều kiện nào sự kết hợp của các đơn vị ngôn ngữ có thể cấu thành một phát biểu mang giá trị chân lý? Tỷ dụ như “Người” tự nó không khẳng định điều gì; nhưng khi nói “Socrates là một người”, ta thực ra đã thực hiện một thao tác khác.

Tác phẩm chuyển từ những biểu thức chưa kết hợp sang lời nói có khả năng khẳng định hoặc phủ định, từ đó đặt nền tảng cho việc phân tích mệnh đề, quan hệ giữa các mệnh đề và giá trị chân lý. Nếu Categories đặt câu hỏi một sự vật có thể được nói đến theo những cách nào, thì De Interpretatione sẽ tiến thêm một bước: Mệnh đề là gì? Một mệnh đề được hình thành như thế nào? Và điều gì khiến nó có thể đúng hoặc sai?

I. DE INTERPRETATIONE TRONG ORGANON

1. Từ thuật ngữ đến phán đoán

Trong truyền thống Peripatetic và Kinh viện, De Interpretatione thường được đặt sau Categories vì nó đánh dấu sự chuyển tiếp từ việc nắm bắt những đơn vị đơn giản của tư duy sang việc hình thành phán đoán. Cách sắp xếp này về sau được diễn đạt bằng ngôn ngữ của “hai hoạt động của trí tuệ”: hoạt động thứ nhất là nắm bắt một khái niệm hay thuật ngữ đơn lẻ; hoạt động thứ hai là kết hợp chúng trong một phán đoán [4][3].

Dù cách gọi “hoạt động thứ nhất” và “hoạt động thứ hai” thuộc về truyền thống diễn giải sau Aristotle chứ không là thuật ngữ mà ông đã dùng để tự phân loại tác phẩm của mình, nó vẫn giúp làm rõ sự chuyển tiếp giữa Categories và De Interpretatione. Trong Categories, Aristotle quan tâm đến những biểu thức chưa kết hợp. Một từ như “người” hay “trắng” có thể có nghĩa, nhưng khi đứng riêng lẻ, nó chưa nói rằng một điều gì đó là hay không là như thế nào. Vì thế, nó chưa mang giá trị chân lý theo nghĩa của một lời khẳng định [1][4].

Khi những thành phần ngôn ngữ được kết hợp, một lời phát biểu hoặc mệnh đề có thể khẳng định hay phủ định một điều gì đó. Aristotle gọi loại đây này là apophantikos logos, tức lời nói có chức năng tuyên bố hay biểu thị một sự việc. Từ đây, ta không còn duy nhất làm rõ ý nghĩa của câu, mà bắt đầu xác định một phát biểu có thể đúng hay sai như thế nào [1][2].

2. Vì sao chỉ một số lời nói thuộc phạm vi logic?

Với Aristotle, không phải mọi câu phát biểu đều là mệnh đề. Lời cầu nguyện, câu nghi vấn hay mệnh lệnh đều có thể có ý nghĩa và đóng vai trò quan trọng trong giao tiếp, nhưng chúng không khẳng định rằng một sự vật hay một trạng thái sự việc là như thế nào. Ta cùng xét hai câu sau: “Xin hãy đóng cửa.” và “Cửa đã đóng.” Cả hai đều có ý nghĩa, nhưng chỉ câu thứ hai mới có khả năng xác định tính đúng sai thông qua việc đối chiếu với thực tại.

Đây là tiêu chuẩn quan trọng đối với apophantikos logos. Aristotle đã không cố gắng xây dựng một lý thuyết về mọi hình thức sử dụng ngôn ngữ. Ông tập trung vào loại có thể mang giá trị chân lý, bởi vì nó mới có thể là đối tượng trực tiếp của logic. Vì thế, De Interpretatione không đơn giản là một khảo sát về ngữ pháp. Nó quan tâm đến một vấn đề sâu hơn: điều gì xảy ra khi ngôn ngữ bắt đầu nói rằng một sự việc ‘là’ hoặc ‘không là’ như thế? [1][4]

II. MỆNH ĐỀ LÀ GÌ?

1. Apophansis và tiêu chuẩn đúng-sai

Aristotle dùng apophansis để chỉ sự khẳng định hoặc phủ định, còn apophantikos logos để chỉ lời nói có chức năng tuyên bố. Điểm cốt yếu của loại lời nói này là nó có thể đúng hoặc sai [1][2].

Một câu như: “Socrates đang ngồi.” có thể đúng nếu Socrates thực sự đang ngồi, và sai nếu ông không ngồi; trong khi đó, “Socrates!” hay “Hãy ngồi xuống!” thì không thể. Sự phân biệt này cho thấy mệnh đề không đơn thuần là một câu có cấu trúc ngữ pháp hoàn chỉnh. Điều quan trọng là nó thực hiện một thao tác khẳng định hoặc phủ định có thể được đối chiếu với sự vật. Chính từ điểm này, De Interpretatione đã nối lý thuyết ngôn ngữ ở Categories với lý thuyết chân lý.

2. Ba tầng của ý nghĩa

Ngay ở phần đầu tác phẩm, Aristotle đã xây dựng nên một cấu trúc có ảnh hưởng rất lớn đối với triết học ngôn ngữ về sau. Ta có thể giản lược câu trúc đó như thế này: Chữ viết là ký hiệu của những từ được nói; những từ được nói là ký hiệu của những “tình trạng của linh hồn” (pathemata tēs psychēs); và những tình trạng ấy lại liên hệ với các sự vật [1][4].

Điều đáng chú ý là Aristotle không nói rằng chữ viết trực tiếp biểu thị sự vật. Chữ viết trước hết biểu thị lời nói; lời nói biểu thị những gì diễn ra trong tư tưởng; còn tư tưởng liên hệ với sự vật. Vì vậy, ngôn ngữ có thể được xem như một hệ thống ký hiệu nhiều tầng, trong đó mối quan hệ giữa từ ngữ và thế giới không đơn giản là quan hệ một-một [1][5].

Aristotle đồng thời cho rằng các trạng thái của linh hồn có tính phổ quát theo nghĩa chúng là những kinh nghiệm hay biểu tượng được chung chia giữa loài người, trong khi hệ thống chữ viết và lời nói cụ thể có tính quy ước và đặc trưng. Tỷ dụ như mỗi một dân tộc có những từ ngữ khác nhau để cùng miêu tả về biểu tượng “người mẹ” [1][4].

3. Danh từ và động từ

Aristotle tiếp tục phân tích những thành phần cơ bản của lời nói, trước hết là danh từ (onoma) và động từ (rhēma). Danh từ là một âm thanh có nghĩa theo quy ước và không tự nó biểu thị thời gian. Động từ cũng có nghĩa theo quy ước, nhưng đồng thời biểu thị thời gian [1][2].

Điểm này đặc biệt quan trọng vì động từ không chỉ là một từ như bao từ khác trong câu. Nó góp phần tạo nên cấu trúc thời gian trong đó một điều gì đó được nói “là”, “đã là” hoặc “sẽ là” như thế nào. Do vậy, khi các thành phần ngôn ngữ được kết hợp, chúng không còn là những tên gọi riêng lẻ nữa, mà là một cấu trúc có khả năng xác lập một điều gì đó về một chủ thể. Từ đó ta mới có thể xác định được tính đúng-sai.

III. CẤU TRÚC CỦA MỆNH ĐỀ

1. Chủ thể, vị ngữ và sự kết hợp

Một mệnh đề đơn giản có thể được phân tích thành một chủ thể và một vị ngữ, được liên kết thông qua một hình thức khẳng định hoặc phủ định. Trong câu “Socrates là người Đan Mạch”, “Socrates” là chủ thể, “người Đan Mạch” là điều được quy cho chủ thể, còn “là” biểu thị mối liên kết khẳng định giữa hai thành phần ấy.

Cấu trúc này có ý nghĩa triết học vượt ra ngoài phạm vi của một phân tích ngữ pháp thông thường. Khi nói “Socrates là người Đan Mạch”, ta xác lập một quan hệ quy thuộc giữa một chủ thể và điều được nói về chủ thể ấy. Hay khi nói “Socrates không công bằng”, ta phủ định rằng “công bằng” thuộc về chủ thể đó. Trong cả hai trường hợp, điều được khảo sát là cách một nội dung được xác lập hoặc phủ định như một điều thuộc về chủ thể. Qua đó, một nội dung có thể được xác lập là thuộc về, hoặc bị phủ định là không thuộc về, một chủ thể.

2. Khẳng định và phủ định

Aristotle gọi khẳng định là kataphasis, phủ định là apophasis. Trong khẳng định, ta nói rằng một vị ngữ thuộc về một chủ thể; trong phủ định, ta nói rằng vị ngữ không thuộc về chủ thể. Ví dụ “Mọi người đều phải chết.” và “Không có người nào là bất tử.”có thể cùng hướng đến một nội dung liên quan, nhưng cấu trúc logic của chúng khác nhau [1][2].

Điểm quan trọng là phủ định không nhất thiết chỉ phủ định riêng một từ. Nó có thể phủ định toàn bộ hành vi quy thuộc. “Socrates không công bằng” không có nghĩa rằng “không-công-bằng” là một thuộc tính được đặt cạnh “Socrates”; đúng hơn, nó phủ định mối quan hệ mà câu khẳng định thiết lập giữa Socrates và công bằng. Sự phân biệt này sẽ trở nên đặc biệt quan trọng khi Aristotle nghiên cứu quan hệ giữa những mệnh đề đối lập [1][4].

IV. PHÂN LOẠI MỆNH ĐỀ PHẠM TRÙ

1. Chất và lượng của mệnh đề

Một khi đã xác định mệnh đề như một lời nói có khả năng đúng hoặc sai, ta có thể phân biệt các mệnh đề theo hai phương diện: chất của mệnh đề, tức nó khẳng định hay phủ định; và lượng, tức phạm vi mà chủ thể của nó bao quát. 

Về chất, có hai loại cơ bản: kataphasis (khẳng định); apophasis (phủ định). Về lượng, có thể phân biệt mệnh đề toàn thể và mệnh đề bộ phận. Một mệnh đề toàn thể nói về toàn bộ một lớp đối tượng; một mệnh đề bộ phận chỉ nói về một phần của lớp ấy [1][4].

Từ hai chiều kích này hình thành bốn dạng mệnh đề phạm trù quen thuộc trong truyền thống logic:

A: Mọi S là P.E: Không S nào là P.I: Một số S là P.O: Một số S không là P.

Cần lưu ý rằng các ký hiệu A, E, I, O không phải là hệ thống ký hiệu của Aristotle mà xuất hiện trong truyền thống logic Latinh về sau. Với A và I gắn với affirmo, còn E và O gắn với nego [4][3].

2. Bốn dạng cơ bản

A - Khẳng định toàn thể: “Mọi người đều hữu hạn.”

Mệnh đề này quy vị ngữ “hữu hạn” cho toàn bộ lớp “người”.

E - Phủ định toàn thể: “Không người nào là bất tử.”

Mệnh đề này phủ định rằng vị ngữ “bất tử” thuộc về bất kỳ thành viên nào của lớp “người”.

I - Khẳng định bộ phận: “Một số người là triết gia.”

Mệnh đề chỉ nói rằng có ít nhất một phần của lớp người mang thuộc tính được nêu.

O - Phủ định bộ phận: “Một số người không phải là triết gia.”

Mệnh đề nói rằng có ít nhất một thành viên của lớp người không mang thuộc tính ấy.

Điều đáng chú ý là chỉ cần thay đổi lượng hoặc chất, quan hệ logic giữa các mệnh đề cũng thay đổi. “Mọi S là P” không có cùng điều kiện chân lý với “Một số S là P”; tương tự, “Mọi S là P” và “Không S nào là P” có quan hệ đối lập khác với “Một số S là P” và “Một số S không là P”. Đây chính là cơ sở để Aristotle khảo sát các quan hệ giữa những mệnh đề.

V. CÁC QUAN HỆ GIỮA MỆNH ĐỀ

1. Mâu thuẫn (antiphasis)

Hai mệnh đề mâu thuẫn với nhau khi một khẳng định chính xác điều mà mệnh đề kia phủ định, với cùng chủ thể, cùng vị ngữ, cùng lượng và cùng phương diện thời gian. “Mọi S là P” và “Một số S không là P” là một cặp như vậy.

“Mọi S là P.” và “Một số S không là P.” không thể cùng đúng và cũng không thể cùng sai. Nếu mệnh đề thứ nhất đúng, mệnh đề thứ hai phải sai; nếu mệnh đề thứ nhất sai, mệnh đề thứ hai phải đúng, với những điều kiện thích hợp về miền đối tượng [1][4].

Quan hệ này là quan hệ mâu thuẫn: không có trạng thái trung gian về giá trị chân lý giữa hai mệnh đề.

2. Đối lập (contraries)

“Mọi S là P” và “Không S nào là P” là hai mệnh đề đối lập.

Chúng không thể cùng đúng. Nếu mọi người đều công bằng, thì không thể đồng thời đúng rằng không có người nào công bằng. Tuy nhiên, chúng có thể cùng sai. Có thể có một số người công bằng và một số người không công bằng [4][3].

Điều này phân biệt đối lập với mâu thuẫn. Hai mệnh đề mâu thuẫn loại trừ nhau theo cả hai chiều: một đúng thì cái kia sai và ngược lại. Hai mệnh đề đối lập chỉ không thể cùng đúng; chúng vẫn có thể cùng sai.

3. Bán đối lập (subcontraries)

Ở phía dưới là: “Một số S là P.” và “Một số S không là P.”

Theo quan hệ truyền thống, hai mệnh đề này không thể cùng sai, nhưng có thể cùng đúng. Một lớp có thể chứa cả những thành viên là P lẫn những thành viên không là P [4][3].

4. Quan hệ phụ thuộc

Cuối cùng là quan hệ giữa mệnh đề toàn thể và mệnh đề bộ phận:

“Mọi S là P.” → “Một số S là P.” và “Không S nào là P.” → “Một số S không là P.”

Trong truyền thống logic, đây là quan hệ subalternation, trong đó chân lý của mệnh đề toàn thể kéo theo chân lý của mệnh đề bộ phận, với giả định rằng lớp S có phần tử. Toàn bộ hệ thống về sau được biểu diễn bằng cái gọi là hình vuông đối lập (Square of Opposition) [4][3].

Tuy nhiên, cần thận trọng khi nói rằng Aristotle trong De Interpretatione đã trình bày nguyên vẹn “hình vuông đối lập” theo đúng hình thức quen thuộc ngày nay. Hình vuông là kết quả của sự hệ thống hóa trong truyền thống logic sau Aristotle. Điều Aristotle cung cấp là những phân biệt và quan hệ nền tảng từ đó truyền thống ấy được phát triển [4][5].

VI. CHÂN LÝ VÀ MỐI QUAN HỆ GIỮA NGÔN NGỮ VỚI THỰC TẠI

1. Khi nào một mệnh đề là đúng?

Ta có thể xác định một mệnh đề đúng hoặc sai, vậy câu hỏi tiếp theo gần như không thể tránh khỏi: đúng nghĩa là gì?

Aristotle đưa ra một công thức nổi tiếng: nói cái đang tồn tại là tồn tại thì đúng; nói cái không tồn tại là không tồn tại thì đúng. Ngược lại, nói cái đang tồn tại là không tồn tại, hoặc nói cái không tồn tại là tồn tại, thì sai [1][2].

Điều này cho thấy chân lý của một mệnh đề không phụ thuộc hoàn toàn trong bản thân câu nói. Mệnh đề “Socrates đang ngồi” không đúng chỉ vì nó có cấu trúc ngữ pháp hợp lệ. Nó đúng khi sự việc mà Socrates thực sự đang ngồi.

Như thế, De Interpretatione đặt ngôn ngữ vào một quan hệ hai chiều: một mặt, mệnh đề được cấu thành bằng những quy tắc của ngôn ngữ; mặt khác, giá trị chân lý của nó phụ thuộc vào việc nó có phản ánh đúng về sự vật hay không [1][4].

2. Mệnh đề và thời gian

Nhưng vấn đề trở nên khó hơn khi mệnh đề nói về tương lai. Nếu hôm nay tôi nói: “Ngày mai sẽ có một trận hải chiến.” thì mệnh đề ấy có thể xác định tính đúng sai ngay trong hôm nay hay không?

Nếu nó đã đúng ngay hôm nay, dường như điều đó có nghĩa trận hải chiến tất yếu sẽ xảy ra. Nhưng nếu nó đã sai ngay hôm nay, dường như việc trận hải chiến xảy ra cũng đã bị loại trừ. Khi đó, tương lai dường như đã được quyết định từ trước. Đây là vấn đề nổi tiếng trong Chương 9 của De Interpretatione, thường được gọi là nghịch lý trận hải chiến.

VII. MỆNH ĐỀ TÌNH THẾ VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ VỀ TÍNH KHẢ THỂ

Trong các Chương 12–13, Aristotle tiếp tục khảo sát những mệnh đề có chứa các phương thức như khả thể, tất yếu, bất khả, hay những cách nói liên quan đến việc một sự việc có thể hoặc không thể xảy ra. Điều này làm xuất hiện một tầng phân tích mới:

Với mệnh đề đơn giản như “Socrates đang đi.”, có thể đúng hoặc sai.

Nhưng với “Socrates có thể đi.”, không thể xác định qua việc đối chiếu với thực tại. Ở đây, ta đang nói về khả năng của sự việc.

Tương tự, “Socrates nhất thiết phải đi.”, không đơn thuần khẳng định rằng ông đi, mà khẳng định phương thức tồn tại của sự kiện ấy: nó không thể không xảy ra.

Vì vậy, những từ như “có thể”, “nhất thiết”, “không thể” sẽ thay đổi phương thức mà toàn bộ mệnh đề được khẳng định. Đây là bước chuyển từ logic đơn thuần về đúng-sai sang những vấn đề mà truyền thống về sau gọi là logic tình thái (modal logic).

Ở đây, De Interpretatione chưa cung cấp một hệ thống logic tình thái hoàn chỉnh theo nghĩa hiện đại. Tuy nhiên, những phân tích của Aristotle đã đặt ra một loạt vấn đề sẽ trở thành trung tâm của logic và siêu hình học về sau: khả năng là gì, tất yếu là gì, và một mệnh đề về cái có thể xảy ra liên hệ thế nào với một mệnh đề về cái thực sự xảy ra [4][5].

KẾT LUẬN

De Interpretatione có vai trò đặc biệt trong Organon vì nó đánh dấu bước chuyển từ thuật ngữ sang mệnh đề có thể xác định tính đúng sai.Từ đây, logic mở ra những vấn đề vượt khỏi việc phân loại hình thức: chân lý là gì, tương lai có được quyết định hay không, khả năng khác tất yếu như thế nào, và ngôn ngữ liên hệ với thực tại ra sao.