Tổng quan về Organon

Aristotle là một triết gia lớn trong lịch sử tư tưởng. Suốt cuộc đời, ông dành hầu hết sự quan tâm của mình cho triết học, các nghiên cứu của ông bao trùm nhiều lĩnh vực, có thể kể đến như: siêu hình học, nhận thức luận, logic, chính trị, khoa học, nghệ thuật. Nhưng trước khi đi vào những câu hỏi lớn của triết học, ông đã dành thời gian khảo cứu nền tảng của tư duy, chính là khả năng lập luận. Hay cụ thể hơn, bằng cách lập luận như thế nào mà ta có thể rút ra một kết luận mới từ và chỉ từ những điều đã biết?

Tên gọi Organon, tiếng Hy Lạp nghĩa là "công cụ", xuất hiện trong truyền thống chú giải về sau để chỉ nhóm sáu tác phẩm: Categories, De Interpretatione, Prior Analytics, Posterior Analytics, Topics và Sophistical Refutations. Aristotle đã không gọi chúng với cái tên như vậy và các tác phẩm cũng không được trình bày như một "bộ logic" điển hình thời hiện đại. Tuy nhiên, tên gọi Organon vẫn phản ánh đúng vai trò của bộ sách, những nghiên cứu này cung cấp công cụ mà Aristotle dùng khi khảo sát tri thức, khoa học, tranh luận và lập luận.[1][6]

1. Tại sao Aristotle cần một "công cụ" cho tư duy?

Aristotle có lẽ chỉ bắt đầu khảo sát ‘bộ công cụ’ này khi gặp phải những vấn đề về lập luận xuất hiện trong các hoạt động triết học của ông. Khi nói "mọi người đều phải…" hay "nếu điều này đúng thì điều kia phải đúng", ta không chỉ sử dụng ngôn ngữ giao tiếp thông thường mà còn cần một hệ thống để đặt các mệnh đề, khái niệm vào những quan hệ nhất định với nhau.

Khái niệm trung tâm ở đây là sullogismos, tam đoạn luận hay suy luận. Aristotle định nghĩa nó là một logos. Trong đó, khi một số điều được giả định, "một điều khác với những điều đã giả định tất yếu phát sinh từ chúng". Chữ "tất yếu" là điểm mấu chốt, Robin Smith lưu ý rằng đây là ý tưởng xuyên suốt phần lớn lý thuyết logic của Aristotle: từ những tiền đề nhất định, một kết luận buộc phải được rút ra.[2][6]

Gisela Striker nhấn mạnh rằng Aristotle không xem syllogistic như một khoa học độc lập, nó đơn thuần chỉ phục vụ nhà khoa học, người tranh luận chính trị, nhà triết học trong việc xây dựng chứng minh, bác bỏ lập luận và phát hiện ngụy biện.[7] Logic, thực ra, không cung cấp bất kỳ nội dung tri thức nào cho các ngành khoa học. Tuy nhiên, khi lập luận, nhà khoa học phải sử dụng thuật ngữ, mệnh đề, suy luận và các thao tác để chứng minh hay rút ra kết luận nào đó. Đối tượng nghiên cứu của Logic vì thế là cấu trúc của quá trình lập luận, chứ không phải bản thân tri thức.

2. Khi ta nói về một sự vật, ta đang nói điều gì?

Trước khi đề cập tới một lập luận có cấu trúc thế nào, phải biết bản chất những thành phần của nó, tức các mệnh đề. Và trước đó nữa, phải làm rõ ý nghĩa của các đối tượng xuất hiện trong mệnh đề, cũng như cách chúng liên kết với nhau. Cụ thể hơn, khi ta nói về một sự vật, ta có thể nói về nó theo những cách nào?

Categories mở đầu bằng một số phân biệt về ngôn ngữ và cách những gì được nói có quan hệ với sự vật, rồi đưa ra mười phạm trù: ousia hay bản thể; lượng; chất; quan hệ; nơi chốn; thời gian; tư thế; trạng thái; hành động; và bị tác động. Ví dụ, "Socrates là một con người" nói về bản thể; "Socrates cao" nói về lượng; "Socrates là thầy của Plato" nói về quan hệ; "Socrates đang ngồi" nói về tư thế.[1]

Tất nhiên, mười phạm trù không chỉ là một bảng phân loại từ vựng. Aristotle quan tâm đến những cách thức mà cái gì đó có thể được gọi là "là". Michael Frede từng nhấn mạnh chính sự đan xen giữa phương diện ngôn ngữ và phương diện bản thể trong Categories: tác phẩm này không thể được biến thành một lý thuyết thuần ngữ pháp hoặc thuần bản thể học.[1][5]

Phân biệt quan trọng nhất nằm ở chỗ Aristotle tách bản thể đệ nhất (prōtē ousia) - một cá thể cụ thể như Socrates - khỏi bản thể đệ nhị (deutera ousia) - loài và giống như "con người" hay "động vật" được dùng để nói về các cá thể. Socrates không tồn tại như một thuộc tính trong một chủ thể khác; ngược lại, những thuộc tính như màu trắng hay chiều cao đều tồn tại nơi một cái gì đó cụ thể. Từ đây Categories đặt ra vấn đề mà sau này Metaphysics sẽ tiếp tục: khi ta nói "Socrates là người", "người là động vật", hay "Socrates trắng", những kiểu "là" ấy có thực sự giống nhau không? Trước khi xét tính hợp lệ của một lập luận, đôi khi phải biết vai trò hay ý nghĩa của những thuật ngữ đang được sử dụng trong lập luận đó.[1]

3. Từ mệnh đề đến suy luận

De Interpretatione đưa ta tới bước tiếp theo, những gì được nói khi trở thành một mệnh đề có thể đúng hoặc sai. Một từ như "người" hay "trắng" tự nó chưa phải một phát biểu đúng hay sai. Chỉ khi các thành phần được kết hợp trong một cấu trúc khẳng định hoặc phủ định, ta mới có điều gì đó có thể mang giá trị chân lý. Câu hỏi chuyển từ "ta nói về cái gì?" thành "ta đang khẳng định điều gì về nó?".[1]

Nhưng kể cả khi đã có những mệnh đề có thể đúng hoặc sai, ta vẫn chưa có tri thức theo nghĩa Aristotle quan tâm. "Mọi người đều hữu tử"; "Socrates là người"; vậy "Socrates hữu tử". Thực ra, với logic học, điều quan trọng không chỉ là ba câu đều có thể đúng về mặt thực tế, mà là chính quan hệ giữa chúng. Nếu hai tiền đề được chấp nhận, kết luận không thể bị phủ nhận.

Aristotle dành phần lớn Prior Analytics để xây dựng lý thuyết syllogistic, tức những dạng suy luận trong đó kết luận phát sinh tất yếu từ các tiền đề. Gisela Striker gọi đây là một hệ thống logic hình thức thực sự, Aristotle xác định các thuật ngữ kỹ thuật, đưa ra những quy tắc cơ bản, rồi chứng minh các quy tắc khác từ chúng. Ông không chỉ quan tâm tới giá trị chân lý của các lập luận mà còn khảo sát những đặc điểm nào của hình thức khiến kết luận buộc phải rút ra từ tiền đề?[2][7]

Khi nói "Mọi A là B; mọi B là C; vậy mọi A là C", ta không cần biết A, B và C là gì để nhận ra quan hệ giữa hình thức của các mệnh đề và kết luận. Chính khả năng trừu tượng hóa hình thức ấy làm cho syllogistic trở thành một thành tựu đặc biệt trong lịch sử tư duy. Nhưng nếu một suy luận hợp lệ, liệu nó đã trở thành tri thức chưa?

4. Từ suy luận đến tri thức

Câu trả lời của Aristotle là chưa. Một suy luận có thể có hình thức hợp lệ mà vẫn không phải là một chứng minh khoa học (apodeixis). Nếu ta suy ra một kết luận đúng từ những tiền đề không giải thích được tại sao sự vật phải như thế, ta chưa đạt tới epistēmē, hay tri thức khoa học. Chứng minh khoa học đòi hỏi các tiền đề phải đúng, nguyên thủy, trực tiếp, được biết trước và có tính giải thích đối với kết luận.[3]

Jonathan Barnes nhấn mạnh rằng một phép chứng minh không đơn giản là một suy luận có kết luận đúng; nó phải là một suy luận mà: (1) các tiền đề vừa đảm bảo cho kết luận; (2) vừa cho thấy lý do khiến kết luận phải như vậy. Prior Analytics chỉ đưa ra các điều kiện hợp lệ của suy luận; còn bộ tác phẩm Posterior Analytics mới quan tâm tới việc một suy luận như thế nào mới có thể tạo ra tri thức khoa học.[3]

5. Khi lập luận chỉ có vẻ đúng

Topics và Sophistical Refutations đưa ta trở lại một thế giới ít lý tưởng hơn, hay thế giới của những cuộc tranh luận thực tế, nơi các phát biểu thường xuất phát từ những tiền đề không chắc chắn. Họ lập luận từ những điều được nhiều người chấp nhận (endoxa) và đôi khi đưa ra những lập luận chỉ có vẻ đúng mà thôi. Topics nghiên cứu những phương thức lập luận mang tính biện chứng; Sophistical Refutations tập trung vào những lập luận sai nhưng có khả năng đánh lừa người nghe.[4][7]

Aristotle đã có dự cảm về việc một lý thuyết về Logic sẽ không hoàn chỉnh nếu chỉ nghiên cứu những suy luận hoàn hảo. Phần lớn tranh luận triết học không bắt đầu từ những tiền đề hiển nhiên và không kết thúc bằng những chứng minh tất yếu. Ta phải làm việc với endoxa, rồi kiểm tra xem chúng có thể đứng vững trước phản bác hay không. Topics vì thế cho thấy suy tư phải là quá trình kiểm tra, phân biệt và làm rõ những gì ta đang cho là đúng.[4][7]

Sophistical Refutations đi xa hơn, một lập luận có thể đánh lừa người khác chính vì cấu trúc của nó khiến ta tưởng rằng kết luận đã được chứng minh một cách hợp lệ. Một vài thủ thuật ngụy biện ngôn ngữ được sử dụng như: một từ dùng theo hai nghĩa; một câu có cấu trúc mơ hồ; người tranh luận đã ngầm giả định chính điều họ cần phải chứng minh. Nhận diện những trường hợp ấy là một chức năng quan trọng của logic, biết những lập luận nào chưa có đủ căn cứ để dẫn tới kết luận.

Kết luận

Có lẽ đây là điểm khiến việc đọc Organon vẫn còn ý nghĩa. Ta có thể không còn dùng syllogistic của Aristotle như hệ thống logic duy nhất, nhưng những vấn đề mà ông nêu ra vẫn còn nguyên giá trị. Organon vì thế nên được xem là một chỉ dẫn để ta học lại cách tư duy. Mỗi khi ta nói rằng mình có lý do để tin một điều gì, hãy xem xét lại cách lập luận của mình. Liệu nó chỉ làm cho kết luận có vẻ hợp lý, hay được rút ra một cách hợp lệ từ các tiền đề? Và liệu các mệnh đề trong lập luận có chính xác không?

Organon cho ta thấy những vấn đề triết học được hình thành như thế nào, từ cách gọi tên sự vật đến mệnh đề, từ mệnh đề đến suy luận, từ suy luận đến chứng minh, từ chứng minh đến tri thức, và từ đó đến việc nhận diện các lập luận chỉ có vẻ đúng.