Theo Aristotle, Philia nghĩa là gì?

Trong Nicomachean Ethics, Aristotle dành hai quyển VIII và IX cho philia, thường dịch là “tình bạn”. Điều này cho thấy ông rất chú trọng vào khía cạnh này. Có thể nói, tình bạn đối với Aristotle quan trọng không kém gì các khía cạnh khác như hạnh phúc, phẩm hạnh, công lý, sự tự chủ hay đời sống chiêm niệm. Trong nhãn quan đạo đức của Aristotle, tình bạn dường như là một yếu tố không thể thiếu để một cuộc sống tốt đẹp khả hữu. Vậy tình bạn mà vị triết gia này nhắc đến là gì? Liệu có giống như tình bạn mà chúng ta vẫn thường nghĩ hay không? Và tại sao một cuộc sống tốt đẹp cần có các mối tương quan với bạn bè? Bài viết này là một nỗ lực tổng hợp và trình bày lại những ý tưởng chính của ông, đồng thời chỉ ra các vấn đề triết học xoay quanh, cũng như đưa ra một số phê bình của các học giả hiện đại.

I. Philia là gì, và tại sao nó quan trọng?

1. Phạm vi của khái niệm philia

Trước hết, cần làm rõ sự khó khăn trong dịch thuật vì khoảng cách ngôn ngữ. Philia thường được dịch sang tiếng Anh là “friendship” và sang tiếng Việt là “tình bạn”. Cách dịch khá tiện, nhưng nếu hiểu philia hoàn toàn theo nghĩa hiện đại của “tình bạn”, chúng ta sẽ bỏ sót một phần đáng kể trong lập luận của Aristotle.

Trong tiếng Hy Lạp cổ, philia có phạm vi ngữ nghĩa khá rộng. Nó có thể dùng cho quan hệ giữa bạn bè, nhưng cũng bao gồm những quan hệ giữa cha mẹ và con cái, vợ chồng, hàng xóm, đồng nghiệp hay những người cùng tham gia vào một cộng đồng. Aristotle thậm chí đã bàn đến philia trong đời sống chính trị, nơi thuật ngữ này không còn mang nghĩa đơn thuần là tình cảm riêng tư giữa hai cá nhân.

Điều này có ý nghĩa quan trọng đối với cách đọc Quyển VIII và IX. Tại đó, Aristotle cố gắng khảo sát một dạng quan hệ trong đó con người hướng thiện chí về phía người khác và cùng chia sẻ một đời sống nhất định. Ở đây, philia gần với khái niệm “gắn bó có thiện chí”. Tất nhiên, những người bạn thân thiết là trường hợp rõ ràng nhất của philia. Nhưng gia đình, cộng đồng và những quan hệ xã hội khác cũng có thể được cấu thành bởi những dạng philia khác nhau.

2. Điều kiện để có philia

Aristotle đưa ra một phân tích khá chặt chẽ về điều kiện của tình bạn. Theo ông, để có philia, cần có ba yếu tố. Thứ nhất là eunoia, tức thiện chí: một người phải mong điều tốt đẹp cho người kia theo một nghĩa nào đó. Thứ hai, thiện chí ấy phải có tính qua lại. Thứ ba, mỗi bên phải nhận ra thiện chí của bên kia.[1][2]

Từ đây, Aristotle giải thích tại sao có nhiều dạng tình bạn khác nhau. Chúng ta có thể mong điều tốt cho một người vì người ấy hữu ích cho mình, vì người ấy đem lại khoái lạc cho mình, hoặc vì chính con người của người ấy đáng được yêu quý. Ba trường hợp này tạo thành ba dạng philia cơ bản. Nhưng trước khi đi vào phân loại ấy, cần hiểu vì sao Aristotle cho rằng philia lại quan trọng đến mức được đưa vào trung tâm của một lý thuyết về đời sống tốt đẹp.

3. Tại sao philia là cần thiết?

Ở đầu Quyển VIII, Aristotle viết:

“Không ai chọn một cuộc đời không có bạn bè mặc dù anh ta có thể có tất cả những điều tốt đẹp khác trên thế giới.” (NE, VIII.1)[1]

Với triết gia này, tình bạn cũng thuộc một dạng phẩm hạnh (areté) cần thực hành tốt để khả dĩ có được cuộc sống eudaimonia. Theo ông, con người là zōon politikon, một sinh vật có đời sống chính trị và xã hội. Chúng ta phát triển những năng lực của mình trong các quan hệ với người khác, chứ không phải trong một trạng thái cô lập tuyệt đối.

Người trẻ cần bạn bè để cùng hành động, học hỏi và tránh những sai lầm do thiếu kinh nghiệm. Người già cần bạn bè vì sự đồng hành và chăm sóc. Người thành đạt cần bạn bè để chia sẻ những điều tốt đẹp mình có. Nhưng quan trọng hơn, ngay cả người đã đạt tới mức độ cao của phẩm hạnh cũng cần bạn bè bởi nhiều phẩm hạnh chỉ có thể được thực hành trong quan hệ với người khác.[1][2]

Michael Pakaluk nhấn mạnh chính điểm này khi đọc Quyển VIII và IX: Aristotle đang nối lý thuyết tình bạn với một đời sống hành động đạo đức, trong đó các quan hệ với người khác làm nên cấu trúc của đời sống hoàn chỉnh và tốt đẹp.

II. Ba loại philia

Để hiểu Aristotle nói gì về mối tương quan này, có lẽ không có phần nào quan trọng hơn sự phân biệt giữa ba loại tình bạn. Ông cho rằng có ba lý do khiến một người yêu quý hoặc gắn bó với một người khác: vì người kia có lợi cho mình, vì người kia đem lại khoái lạc cho mình, hoặc vì chính người kia là người tốt. Tương ứng với đó là ba dạng philia: tình bạn vì lợi ích, tình bạn vì khoái lạc và tình bạn vì phẩm hạnh.[1][3]

1. philia tou chrēsimou - tình bạn vì lợi ích

“Loại tình bạn này mang tính tiện lợi, vì người bạn không được yêu mến vì chính bản thân họ, mà vì họ mang lại lợi ích hoặc vui thú mà thôi.” (NE, VIII.3)[1]

Ở loại tình bạn này, một người gắn bó với người khác vì họ đem lại một lợi ích nào đó. Hai người có thể giúp đỡ nhau trong công việc, trao đổi nguồn lực, hỗ trợ nhau trong đời sống chính trị hoặc cùng hợp tác vì một mục tiêu chung. Những quan hệ ấy không nhất thiết giả dối. Nếu hai bên thực sự đem lại lợi ích cho nhau và cùng nhận biết điều đó, giữa họ có thể tồn tại một dạng philia. Nhưng vấn đề là quan hệ này phụ thuộc vào điều làm cho nó hình thành. Khi lợi ích biến mất, tình bạn này cũng biến mất.

Điều đó giải thích tại sao Aristotle gọi nó là một dạng philia không hoàn chỉnh. Ta không gắn bó với người kia chủ yếu vì chính con người họ. Ta gắn bó với họ vì điều tốt mà họ đem lại cho mình. Điều này cũng giải thích một hiện tượng rất quen thuộc trong đời sống: có những người dường như rất thân thiết khi còn làm việc cùng nhau, nhưng quan hệ nhanh chóng phai nhạt sau khi lợi ích chung không còn.[1][2]

2. philia tou hēdeos - tình bạn vì khoái lạc

“Đam mê này là một sự thúc giục mãnh liệt dựa trên khoái cảm; do đó, họ hình thành tình bạn và nhanh chóng dứt bỏ chúng.” (NE, VIII.3)[1]

Ở đây, điều gắn kết hai người là niềm vui họ tìm thấy ở nhau. Aristotle cho rằng dạng tình bạn này đặc biệt phổ biến ở người trẻ. Họ thường có đời sống cảm xúc mạnh và dễ bị hấp dẫn bởi những gì đem lại khoái lạc. Nhưng vì khoái lạc nhanh chóng thay đổi, loại tình bạn này cũng chóng tàn theo.

Tuy nhiên, điều này không có nghĩa khoái lạc là thứ thấp kém hay tình bạn vì khoái lạc là giả dối. Aristotle chỉ muốn chỉ ra rằng nếu khoái lạc là nền tảng của quan hệ, thì khi điều khiến ta thích thú thay đổi, quan hệ cũng có thể thay đổi. Một người có thể từng là bạn thân vì cả hai cùng thích một hoạt động. Nhưng khi sở thích ấy không còn, hai người có thể không còn nhiều điều để chia sẻ.

Điểm này giúp Aristotle tránh một quan niệm quá đơn giản về tình bạn. Không phải cứ có cảm xúc tích cực là đã có một tình bạn hoàn chỉnh. Câu hỏi quan trọng hơn là: ta yêu quý người kia vì điều gì?

3. philia tou agathou - tình bạn vì phẩm hạnh

“Vì họ mong điều tốt cho nhau vì lợi ích của chính bạn bè họ; cho nên tình bạn giữa những người tốt sẽ còn tồn tại miễn sao họ tốt; và như đã biết, tính chất của điều tốt là vĩnh tồn.” (NE, VIII.3)[1]

Loại thứ ba là philia tou agathou, tình bạn dựa trên phẩm hạnh, hay như Aristotle thường gọi, teleia philia, tình bạn hoàn chỉnh. Ở đây, hai người yêu quý nhau vì chính con người của nhau. Mỗi người nhận ra phẩm chất tốt đẹp nơi người kia và mong điều tốt cho người kia vì chính người kia.

Cần làm rõ, tình bạn hoàn chỉnh không loại bỏ lợi ích và khoái lạc. Trái lại, Aristotle cho rằng những người bạn tốt luôn đem lại lợi ích cho nhau và niềm vui thì đi kèm theo đó. Nhưng lợi ích và khoái lạc không còn là nền tảng cuối cùng của quan hệ. Chúng trở thành những hệ quả tự nhiên của việc hai người tốt cùng sống và hoạt động với nhau.[1][3]

Trong tình bạn hoàn chỉnh, người kia không còn là phương tiện để đạt tới một điều gì khác. Người kia trở thành đối tượng của thiện chí vì chính họ. Đây là lý do Aristotle cho rằng dạng tình bạn này bền vững hơn. Bởi phẩm chất tốt đẹp trong nhân cách của hai người trở thành cơ sở ổn định hơn cho quan hệ.[1][4]

III. Người bạn như “cái tôi khác”

Nếu phân tích ba loại tình bạn giúp Aristotle xác định cấu trúc của philia, thì ở phần sau của Quyển IX, Aristotle khảo sát đến lý do vì sao một người lại có thể yêu quý một người khác vì chính con người của họ? Ở đây xuất hiện hai khái niệm quan trọng: allos autos, “một cái tôi khác”, và philautia, tự yêu bản thân.

1. Allos autos: người bạn như một cái tôi khác

Trong tình bạn hoàn chỉnh, Aristotle mô tả người bạn như allos autos, một “cái tôi khác”. Cách nói này dễ bị hiểu thành một hình ảnh đẹp về tình bạn, nơi bạn thân là người giống ta, hiểu ta, hoặc giống như một phần của ta. Nhưng đối với Aristotle, ý tưởng này mang ý nghĩa khác. Rằng ta mong điều tốt cho người bạn không chỉ vì điều đó quay trở lại đem lại lợi ích cho ta, mà vì họ là người mà ta yêu quý. Nói cách khác, trong tình bạn đích thực, lợi ích của người khác không còn hoàn toàn đối lập với lợi ích của bản thân.[1][4]

2. Philautia: tự yêu bản thân

Aristotle dành một phần đáng kể của Quyển IX để phân tích khái niệm này. Ông phân biệt giữa hai cách tự yêu hoàn toàn khác nhau. Một dạng tự yêu bị lên án, nơi ta tìm kiếm phần lợi ích hoặc khoái lạc lớn nhất cho mình, bất kể điều đó ảnh hưởng thế nào đến người khác. Người như vậy có thể gọi là người “yêu bản thân”, nhưng theo nghĩa xấu.

Tuy nhiên, Aristotle cho rằng tồn tại một dạng tự yêu khác, nơi ta muốn điều tốt nhất cho chính mình theo nghĩa sống và hành động phù hợp với phần tốt đẹp nhất nơi mình, tức phần lý trí và phẩm hạnh. Tự yêu bản thân là trở thành một con người tốt. Và chính vì họ biết điều gì đáng yêu nơi bản thân, họ mới có khả năng nhận ra điều đáng yêu nơi một người khác. Tình bạn hoàn chỉnh vì vậy không phủ nhận cái tôi, mà bắt đầu trước hết với việc thấu hiểu và rèn luyện chính mình.

A. W. Price nhấn mạnh rằng trong cách Aristotle nối tình bạn với tự yêu bản thân, rằng một cá nhân có thể mở rộng đời sống của mình sang cho người khác, đến mức làm điều tốt cho người khác đồng thời trở thành một phần trong sự hiện thực hóa chính đời sống của mình.[5]

IV. Giới hạn và các phản bác

1. Tình bạn cần thời gian và có giới hạn về số lượng

Ý tưởng chính: Teleia philia đòi hỏi sự hiểu biết sâu sắc, tin cậy và cùng chia sẻ đời sống, nên không thể hình thành tức thời hay duy trì với quá nhiều người.

Với Aristotle tình bạn hoàn chỉnh cần thời gian để mỗi người nhận biết phẩm chất của người kia, đồng thời cần sự chung sống và hành động để mối quan hệ được hình thành và duy trì. Chính vì những điều kiện này, teleia philia tất yếu có giới hạn về số lượng. Điều này giúp phân biệt các loại tình bạn trong một mạng lưới quan hệ rộng: số người ta quen biết có thể rất lớn, trong khi số người có thể trở thành bạn theo nghĩa Aristotle thì chỉ một số mà thôi.

2. Philia và những quan hệ bất bình đẳng

Ý tưởng chính: Tình bạn không đòi hỏi sự bình đẳng tuyệt đối. Trong những quan hệ bất bình đẳng, sự qua lại phải có tính tương xứng (analogia), phù hợp với vai trò và bản chất của quan hệ.

Khó khăn phức tạp hơn xuất hiện khi những người tham gia quan hệ không ngang bằng về tuổi tác, địa vị, quyền lực hay năng lực. Aristotle vẫn cho rằng philia có thể tồn tại giữa cha mẹ và con cái, người cai trị và người bị cai trị, thầy và trò, nhưng sự qua lại trong những quan hệ này không thể là sự đối xứng tuyệt đối. Cha mẹ chăm sóc và nuôi dưỡng con cái, còn con cái đáp lại bằng sự kính trọng và những bổn phận tương ứng; các bên trong một quan hệ chính trị cũng có thể đóng góp những điều khác nhau mà vẫn duy trì một quan hệ tốt đẹp. Điều cần thiết là sự tương xứng, tức mỗi bên trao và nhận những gì phù hợp với vị trí và bản chất của quan hệ.[1][2]

3. Giới hạn của quan niệm về tương xứng

Ý tưởng chính: Quan niệm về analogia giải quyết vấn đề quan hệ giữa những người không ngang bằng, nhưng đồng thời đặt ra câu hỏi về tiêu chuẩn xác định thế nào là “tương xứng”.

Điểm này cho thấy Aristotle không đồng nhất công bằng với sự chia đều. Tuy nhiên, chính việc gắn sự tương xứng với vai trò và địa vị cũng khiến học thuyết của ông trở nên khó tiếp nhận từ góc nhìn hiện đại, nơi quan hệ giữa các cá nhân thường được đặt trên nền tảng bình đẳng. Vấn đề không nhất thiết là yêu cầu Aristotle phải đưa ra một quan niệm hiện đại về bình đẳng, mà là xem xét tiêu chuẩn của ông có đủ để xác định điều gì một bên có quyền mong đợi từ bên kia hay không. Học thuyết philia vì thế vẫn để lại một câu hỏi quan trọng: khi hai người khác nhau về quyền lực, năng lực hoặc vị trí, điều kiện nào khiến sự qua lại giữa họ thực sự trở thành một quan hệ tốt đẹp?

Kết luận: Ta có loại tình bạn nào?

Đọc Quyển VIII và IX của Nicomachean Ethics, có thể thấy philia không phải một phần phụ của đạo đức học Aristotle. Nó hoàn thiện câu trả lời cho câu hỏi con người phải sống như thế nào. Nếu phẩm hạnh là hexis được hình thành và thể hiện qua lựa chọn và hành động, phronēsis giúp con người nhận định điều nên làm trong những hoàn cảnh cụ thể, còn eudaimonia là đời sống được thực hiện phù hợp với phẩm hạnh, thì philia cho thấy đời sống ấy luôn diễn ra cùng những người khác. Công bằng, hào phóng, tử tế và nhiều phẩm hạnh khác chỉ có thể được thực hành trong những quan hệ cụ thể. Vì vậy, bạn bè không đơn thuần là những người làm cho cuộc sống dễ chịu hơn; họ là những người cùng ta sống và thực hành phẩm hạnh.[1]

Ba loại philia cũng cho thấy không phải mọi quan hệ đều có cùng nền tảng. Có người gắn bó với nhau vì lợi ích, có người vì khoái lạc, và có người vì nhận ra điều tốt đẹp nơi chính con người của nhau. Những dạng quan hệ ấy có thể cùng tồn tại trong một đời người, nhưng teleia philia có một vị trí đặc biệt bởi nó đặt nền tảng trên phẩm chất của người bạn. Ở đó, người bạn là allos autos, một “cái tôi khác”: qua việc sống cùng và quan sát người bạn, ta không chỉ chia sẻ đời sống với một người khác mà còn có thêm một cách để nhận biết chính mình.

Bởi vậy, câu hỏi Aristotle để lại không đơn giản là chúng ta có bao nhiêu bạn bè. Trong một đời sống có vô số kết nối, câu hỏi quan trọng hơn phải được đặt ra, rằng những quan hệ nào thực sự được xây dựng trên thiện chí, sự hiểu biết và cùng hướng đến điều tốt?