Điều gì làm nên một đời sống hạnh phúc?

Book II của Cộng hòa mở ra bằng một thách thức mà Glaucon dành cho Socrates: nếu một người bất công có thể sở hữu quyền lực, của cải và danh tiếng, trong khi người công chính phải chịu thiệt thòi và bất hạnh, vì sao con người vẫn nên lựa chọn sống công chính (Republic 357a–367e) [1]. Từ việc xây dựng thành quốc, khảo sát cấu trúc linh hồn, trình bày học thuyết triết gia–quốc vương, đến việc phân tích các chế độ chính trị, Plato từng bước chuẩn bị lời giải đáp cuối cùng cho vấn đề trên ở Book IX và Book X.

Điều cần lưu ý là Plato không xem hạnh phúc như một phần thưởng dành cho người sống đạo đức. Mục tiêu của ông là chứng minh rằng đời sống công chính tự thân đã là đời sống hạnh phúc, bất kể người ấy có đạt được thành công hay lợi ích bên ngoài hay không [2]. Vì vậy, câu hỏi "người nào hạnh phúc hơn?" cũng đồng thời là câu hỏi "linh hồn nào được tổ chức đúng đắn hơn?".

Trong tiếng Hy Lạp, hạnh phúc thường được diễn đạt bằng danh từ eudaimonia (εὐδαιμονία), hình thành từ eu (εὖ, "tốt", "thuận lợi") và daimōn (δαίμων, "thần hộ mệnh", "thần linh"). Ban đầu, từ này gợi đến một đời sống được số phận ưu ái hay được thần linh phù trợ. Tuy nhiên, trong triết học của Plato, eudaimonia dần mang một ý nghĩa khác: trạng thái viên mãn của toàn bộ đời sống con người, khi linh hồn vận hành phù hợp với bản tính và hướng về điều thiện [3] [4]. Theo đó, hạnh phúc không đồng nhất với cảm xúc vui vẻ nhất thời, cũng không được thể hiện qua của cải, quyền lực hay danh tiếng.

Book IX và Book X là phần mà Plato trực tiếp trả lời thử thách của Glaucon. Thay vì phủ nhận sức hấp dẫn của quyền lực và khoái lạc, ông đặt ra một câu hỏi căn bản, rằng: điều gì thực sự làm cho một con người sống tốt? Để trả lời, Plato lần lượt chứng minh rằng người bất công không phải người tự do nhất mà là người lệ thuộc nhất; khoái lạc cũng có nhiều cấp độ khác nhau; và chỉ những gì chân thật, bền vững mới có thể đem lại sự viên mãn cho linh hồn. Chính từ đây, Cộng hòa khép lại bằng một quan niệm về hạnh phúc đã ảnh hưởng sâu sắc đến toàn bộ truyền thống đạo đức học phương Tây [2] [3].

1. Plato đang muốn chứng minh điều gì?

"...the best and most just is happiest, and this is the one who is most kingly and king over himself, while the worst and most unjust is most wretched..."

Nếu chỉ đọc riêng mỗi Book IX, người đọc dễ nhầm lẫn mà cho rằng Plato đang bàn về hạnh phúc. Tuy nhiên, nếu đặt trong toàn bộ cấu trúc của Cộng hòa, trọng tâm của phần này nhằm trả lời câu hỏi cụ thể hơn mà Glaucon đã đặt ra từ Book II: vì sao công lý đáng được lựa chọn ngay cả khi nó không đem lại lợi ích bên ngoài.

Ngay từ Book I, Thrasymachus đã phủ nhận quan niệm truyền thống về công lý khi cho rằng công lý chỉ là "lợi ích của kẻ mạnh" (Republic 338c) [1]. Theo lập luận ấy, người biết tận dụng quyền lực và vượt qua các ràng buộc đạo đức sẽ luôn có lợi thế hơn người tuân thủ công lý. Sang Book II, Glaucon tiếp tục đẩy lập luận này đi xa hơn, ông đề nghị Socrates giả định rằng người bất công có thể che giấu mọi hành vi của mình, được xã hội ca ngợi là công chính và hưởng trọn mọi lợi ích; trong khi người công chính phải mang tiếng xấu, chịu nghèo khổ và bất công. Nếu đặt hai con người ấy cạnh nhau, liệu vẫn còn lý do nào để lựa chọn đời sống công chính (Republic 360e–362c) [1].

Ở đây, toàn bộ giả thuyết của Glaucon được xây dựng trên tiền đề người công chính có thể mất tất cả những lợi ích bên ngoài. Song le, chính trong hoàn cảnh ấy, Plato vẫn khẳng định rằng người công chính sống tốt hơn và hạnh phúc hơn người bất công. Theo Julia Annas, đây là điểm làm nên tính độc đáo của Cộng hòa: công lý được bảo vệ như một thiện hảo tự thân (good in itself), chứ không chỉ vì những hệ quả mà nó mang lại [2].

Để đi đến kết luận này, Plato quay trở lại một tiền đề đã được thiết lập từ Book IV: công lý là trạng thái hài hòa của linh hồn. Khi lý trí hướng dẫn, khí chất hỗ trợ và dục vọng giữ đúng vị trí của mình, con người đạt được trật tự nội tại. Ngược lại, khi dục vọng chi phối toàn bộ đời sống, linh hồn rơi vào tình trạng xung đột và mất cân bằng [1]. Vì thế, đối với Plato, câu hỏi "ai hạnh phúc hơn?" trước hết là câu hỏi về trạng thái của linh hồn, chứ không phải về điều kiện sống bên ngoài.

Nhận định ấy cũng giải thích vì sao Book IX mở đầu bằng việc phân tích hình tượng bạo chúa. Nếu quyền lực và khả năng thỏa mãn mọi ham muốn thực sự là nền tảng của hạnh phúc, thì người bạo chúa phải là con người hạnh phúc nhất. Plato chủ động lựa chọn trường hợp cực đoan này để kiểm nghiệm toàn bộ lập luận của mình. Chính từ việc khảo sát linh hồn của bạo chúa, ông sẽ từng bước xây dựng câu trả lời cho câu hỏi đã được đặt ra từ đầu Cộng hòa: điều gì làm nên một đời sống đáng sống?

2. Người bạo chúa có thực sự hạnh phúc?

“...a real tyrant is really a slave to the worst sorts of fawning and slavery, and a flatterer of the worst kind of people.”

Nếu quyền lực, của cải và khả năng thỏa mãn mọi ham muốn thực sự là nền tảng của hạnh phúc, thì bạo chúa phải là con người hạnh phúc nhất. Tuy nhiên, kết luận của Plato lại hoàn toàn ngược lại, rằng chính người bạo chúa mới là người bất hạnh nhất (Republic 576b–580c) [1].

Như đã nói đến ở phần trước, với Plato, mỗi hình thức thành quốc đều tương ứng với một kiểu linh hồn. Thành quốc suy đồi vì linh hồn của những người cầm quyền suy đồi; ngược lại, tình trạng của linh hồn cũng được phản chiếu qua hình thức tổ chức của thành quốc. Theo đó, bạo chúa trước hết là hình ảnh của một linh hồn bị dục vọng thống trị, nơi lý trí không còn giữ vai trò dẫn dắt và khí chất không còn đủ sức bảo vệ điều đúng đắn [1] [2].

Plato mô tả quá trình hình thành kiểu linh hồn này bắt đầu khi những ham muốn không cần thiết (unnecessary desires) dần vượt khỏi sự kiểm soát của lý trí. Trong số đó, có những dục vọng mà ông gọi là "phi pháp" (paranomoi epithymiai, παράνομοι ἐπιθυμίαι), những ham muốn xuất hiện khi phần lý trí ngủ yên và không còn khả năng điều tiết các xung năng của con người (Republic 571b–572b) [1]. Khi các dục vọng ấy trở thành nguyên tắc chi phối toàn bộ đời sống, con người không còn làm chủ bản thân mà bị ham muốn của mình điều khiển.

Từ đây, Plato đưa ra một nhận định tuyệt vời: người bạo chúa dường như có thể làm mọi điều mình muốn, nhưng lại không thể sống theo điều mình thực sự cần. Ham muốn không bao giờ đạt đến trạng thái thỏa mãn hoàn toàn; càng được đáp ứng, chúng càng phát sinh những đòi hỏi mới. Vì vậy, quyền lực không giải phóng con người khỏi sự lệ thuộc, mà chỉ mở rộng khả năng phục vụ những dục vọng vô hạn của chính mình [2] [4].

Hệ quả là người bạo chúa luôn sống trong trạng thái bất an. Để duy trì quyền lực, ông phải nghi ngờ những người xung quanh, loại bỏ các mối đe dọa và không ngừng bảo vệ địa vị của mình. Plato nhận xét rằng bạo chúa là người ít có khả năng kết bạn chân thành nhất; ngay cả khi sở hữu quyền lực lớn nhất, ông vẫn sống trong cô lập và sợ hãi (Republic 579b–580a) [1]. Theo Julia Annas, điều Plato muốn chỉ ra không phải là mọi nhà độc tài trong lịch sử đều có đời sống giống nhau, mà là một quy luật triết học: khi dục vọng trở thành nguyên tắc cai trị linh hồn, con người đánh mất tự do nội tại, dù bên ngoài họ có nắm giữ bao nhiêu quyền lực đi nữa [2].

Như vậy, Plato đảo ngược trực giác thông thường về hạnh phúc. Quyền lực, của cải hay khả năng thỏa mãn mọi ham muốn không phải dấu hiệu của một đời sống viên mãn. Trái lại, chúng có thể che giấu một linh hồn luôn ở trong tình trạng thiếu thốn và bất ổn. Đây là tiền đề để Plato chuyển sang câu hỏi tiếp theo: nếu không phải mọi khoái lạc đều đem lại hạnh phúc, liệu có sự khác biệt nào giữa các loại khoái lạc mà con người theo đuổi?

3. Ba kiểu khoái lạc và người phán xét tốt nhất

“So, of the three pleasures, then, the most pleasant would be that of the part of the soul with which we learn, and the one of us in whom it rules has the most os pleasant life”

Trong tiếng Hy Lạp, hēdonē (ἡδονή) có nghĩa là "khoái lạc", "sự thích thú" hay "niềm vui" [6]. Plato không phủ nhận vai trò của khoái lạc trong đời sống con người. Điều ông muốn chứng minh là khoái lạc cũng phản ánh cấu trúc của linh hồn, bởi mỗi phần của linh hồn đều hướng đến một đối tượng khác nhau và tìm thấy niềm vui trong những hoạt động khác nhau [1].

Phần dục vọng (epithymētikon) tìm kiếm khoái lạc từ ăn uống, của cải và những nhu cầu vật chất. Phần khí chất (thymoeides) hướng đến danh dự, chiến thắng và sự công nhận của người khác. Trong khi đó, phần lý trí (logistikon) tìm thấy niềm vui trong việc học hỏi, suy tư và nhận thức chân lý. Từ ba khuynh hướng ấy, Plato phân biệt ba kiểu đời sống: người yêu lợi ích (philokerdēs), người yêu danh dự (philotimos) và người yêu minh triết (philosophos) (Republic 581c–582a) [1].

Nếu mỗi người đều cho rằng khoái lạc của mình là cao nhất, làm thế nào có thể xác định ai đúng? Plato trả lời bằng cách xác lập tiêu chuẩn của một người phán xét đáng tin cậy. Theo ông, một sự đánh giá đúng đắn cần dựa trên ba điều kiện: kinh nghiệm (empeiria, ἐμπειρία), lý trí (logos, λόγος) và khả năng suy luận [1]. Người yêu minh triết đáp ứng được cả ba điều kiện ấy. Họ từng trải nghiệm những khoái lạc của đời sống vật chất và danh dự như mọi người khác, đồng thời còn tiếp cận được niềm vui của hoạt động nhận thức. Ngược lại, người chỉ theo đuổi của cải hoặc danh dự chưa từng thực sự trải nghiệm đời sống triết học; vì vậy, họ không có đủ cơ sở để so sánh toàn diện giữa các loại khoái lạc [1] [3].

Theo C.D.C. Reeve, qua lập luận này, điều Plato muốn khẳng định là chỉ người đã trải nghiệm đầy đủ các đối tượng của linh hồn mới có khả năng đánh giá giá trị của chúng một cách toàn diện [3]. Vì thế, người yêu minh triết là người có điều kiện tốt nhất để nhận biết đâu là khoái lạc có giá trị bền vững hơn.

Lập luận trên vẫn chưa phải là chứng minh cuối cùng của Plato. Việc phân biệt ba kiểu khoái lạc mới cho thấy chúng không hoàn toàn tương đương với nhau. Bước tiếp theo, ông sẽ đặt ra một câu hỏi khác: điều gì khiến một khoái lạc trở nên chân thật hơn một khoái lạc khác? Chính từ đây, Plato đưa cuộc đối thoại từ tâm lý học sang siêu hình học, khi liên hệ hạnh phúc với mức độ hiện hữu của đối tượng mà linh hồn hướng đến.

4. Vì sao khoái lạc của tri thức chân thật hơn?

"...those that are filled with what is more are more truly filled."

Đến đây, sau khi phân biệt ba kiểu khoái lạc và xác định người yêu minh triết là người có khả năng đánh giá tốt nhất, ông tiếp tục đặt câu hỏi: điều gì làm cho một khoái lạc có giá trị hơn một khoái lạc khác? Theo Plato, sự khác biệt không chỉ nằm ở cảm giác chủ quan của người trải nghiệm, mà còn phụ thuộc vào bản chất của đối tượng đem lại khoái lạc ấy [1].

Lập luận này gắn với quan niệm siêu hình học mà Plato đã trình bày ở Book VI và Book VII. Ông cho rằng thực tại tồn tại theo nhiều cấp độ khác nhau. Những sự vật trong thế giới cảm giác luôn biến đổi, sinh thành rồi mất đi; trong khi các Hình thể hay Ý niệm (Forms, eidē, εἴδη) là những thực tại bất biến, tồn tại độc lập với sự thay đổi của thế giới khả giác [1]. Chính vì đối tượng của nhận thức có mức độ hiện hữu khác nhau, sự viên mãn mà chúng đem lại cho linh hồn cũng không giống nhau.

Plato minh họa điều này bằng một phép so sánh giữa đói và no. Khi một người đang đói rồi ăn uống, họ thường cảm thấy khoái lạc. Tuy nhiên, theo Plato, cảm giác ấy phần lớn chỉ là quá trình chuyển từ trạng thái thiếu thốn sang trạng thái được lấp đầy. Nếu tiếp tục đói trở lại, khoái lạc ấy cũng nhanh chóng biến mất (Republic 585a–586a) [1]. Vì vậy, nhiều điều con người gọi là "khoái lạc" thực chất chỉ là sự chấm dứt trạng thái thiếu thốn/trống vắng, chứ chưa phải một trạng thái viên mãn theo nghĩa đầy đủ [2].

Từ đây, Plato đưa ra một luận điểm nổi tiếng: một sự lấp đầy chỉ thực sự hoàn hảo khi nó được lấp đầy bởi điều có mức độ hiện hữu cao hơn. Ông viết rằng những gì được lấp đầy bằng cái "hiện hữu nhiều hơn" (to mallon on, τὸ μᾶλλον ὄν) thì cũng "được lấp đầy một cách chân thật hơn" (Republic 585d–e) [1]. Theo Nicholas Pappas, đây là nơi Plato kết nối trực tiếp đạo đức học với siêu hình học. Giá trị của một đời sống không chỉ được quyết định bởi cường độ của khoái lạc, mà còn bởi đối tượng mà linh hồn hướng đến [4].

Chính vì vậy, Plato cho rằng niềm vui đến từ việc nhận thức chân lý khác về bản chất so với khoái lạc của giác quan. Khi lý trí hướng đến các Hình thể và đặc biệt là Điều thiện (to agathon, τὸ ἀγαθόν), linh hồn được tiếp xúc với những thực tại ổn định và bền vững hơn mọi sự vật trong thế giới cảm giác. Sự viên mãn mà tri thức đem lại vì thế không chỉ kéo dài hơn, mà còn có nền tảng nơi những gì không bị cuốn theo sinh thành và hủy diệt [1] [3].

Điều này cũng giúp giải thích vì sao Plato không phủ nhận giá trị của những nhu cầu vật chất. Ăn uống, nghỉ ngơi hay hưởng thụ cái đẹp đều là những nhu cầu tự nhiên của con người. Tuy nhiên, nếu toàn bộ đời sống chỉ xoay quanh việc liên tục lấp đầy các thiếu thốn của cơ thể, linh hồn sẽ mãi dao động giữa trạng thái thiếu và đủ. Chỉ khi hướng đến những đối tượng có tính bền vững hơn, con người mới đạt được một sự viên mãn không phụ thuộc hoàn toàn vào hoàn cảnh bên ngoài [2] [5].

Vì thế, hạnh phúc không được xác định bởi số lượng khoái lạc mà con người tích lũy, cũng không phụ thuộc vào quyền lực hay của cải mà họ sở hữu. Thay vào đó, điều quyết định phẩm chất của đời sống là linh hồn được nuôi dưỡng bởi điều gì. Càng hướng về những thực tại có tính chân thật và bền vững, linh hồn càng trở nên ổn định và viên mãn. Đây cũng là tiền đề để Book X khép lại Cộng hòa bằng một viễn tượng rộng hơn: lựa chọn cách sống không chỉ định hình cuộc đời hiện tại, mà còn định hình vận mệnh của linh hồn sau cái chết.

5. Hạnh phúc là trật tự của linh hồn

"...the best and most just is happiest..."

Từ Book IV, Plato đã định nghĩa công lý như một trật tự nội tại, nơi mỗi phần của linh hồn thực hiện đúng chức năng của mình dưới sự dẫn dắt của lý trí (Republic 441d–444a) [1]. Book IX không đưa ra một định nghĩa mới, mà tiến hành chứng minh hệ quả của định nghĩa ấy. Một linh hồn có trật tự sẽ có khả năng hướng đến những đối tượng chân thật hơn, trải nghiệm những khoái lạc bền vững hơn và ít bị xung đột nội tại chi phối hơn [2].

Ngược lại, người bất công không chỉ làm tổn hại đến người khác. Trước hết, họ làm tổn hại đến chính cấu trúc của linh hồn mình. Khi dục vọng trở thành nguyên tắc cai trị, các ham muốn ngày càng gia tăng nhưng không bao giờ đạt tới trạng thái viên mãn. Theo Nicholas Pappas, đây là điểm quan trọng trong lập luận của Plato: bất công không đơn thuần là một hành vi sai trái về mặt đạo đức, mà là một trạng thái rối loạn của linh hồn, khiến con người đánh mất khả năng sống phù hợp với bản tính của chính mình [4].

Chính vì vậy, Plato không đồng nhất hạnh phúc với cảm xúc vui vẻ hay sự thỏa mãn nhất thời. Hạnh phúc (eudaimonia, εὐδαιμονία) là trạng thái mà toàn bộ đời sống con người đạt được sự viên mãn nhờ linh hồn được tổ chức đúng đắn và hướng về điều thiện [2] [4]. Theo Julia Annas, đây là điểm kết nối toàn bộ Republic: từ công lý, giáo dục, chính trị đến siêu hình học đều quy về một mục tiêu chung, đó là hình thành một linh hồn tốt [2].

6. Huyền thoại Er: lựa chọn làm nên số phận

"The responsibility belongs to the one who chooses; the god is blameless."

Nếu Book IX kết thúc bằng lập luận triết học, Book X khép lại Cộng hòa bằng một huyền thoại. Plato kể câu chuyện về Er, một chiến binh tử trận rồi sống lại để thuật lại hành trình của các linh hồn sau khi chết. Trước khi tái sinh, mỗi linh hồn phải tự lựa chọn đời sống tiếp theo của mình; có người chọn quyền lực, có người chọn giàu sang, cũng có người chọn một cuộc sống bình dị nhưng công chính (Republic 614b–621d) [1].

Theo G.R.F. Ferrari, Myth of Er đóng vai trò như phần kết mang tính biểu tượng, mở rộng những kết luận của Republic sang một viễn tượng đạo đức rộng mở hơn [5]. Nếu các lập luận ở Book I đến Book IX cho thấy công lý đem lại sự hài hòa cho linh hồn trong đời sống hiện tại, thì ở Myth of Er nhấn mạnh rằng những lựa chọn đạo đức còn định hình toàn bộ hành trình của linh hồn về sau.

Ở trung tâm của huyền thoại phản ánh tư tưởng xuyên suốt triết học Plato: con người chịu trách nhiệm về cách mình sống. Câu nói "The responsibility belongs to the one who chooses; the god is blameless" (617e) không chỉ giải thích số phận của các linh hồn trong huyền thoại, mà còn khẳng định rằng hạnh phúc hay bất hạnh trước hết được quyết định bởi những lựa chọn của chính mỗi người [1].

Theo C.D.C. Reeve, Plato kết thúc Republic bằng huyền thoại là để nhấn mạnh rằng triết học luôn gắn liền với đời sống. Những gì con người lựa chọn mỗi ngày sẽ từng bước hình thành tính cách, linh hồn và cuối cùng là toàn bộ cuộc đời của họ [3].

Kết luận

Khởi đầu từ một câu hỏi tưởng như đơn giản: công lý là gì?, Cộng hòa dần mở rộng thành một cuộc khảo sát về giáo dục, chính trị, tri thức, linh hồn và hạnh phúc. Qua mười quyển sách, Plato từng bước phát triển một lập luận thống nhất: đời sống tốt phụ thuộc vào trật tự của linh hồn, còn trật tự ấy chỉ có thể đạt được khi con người hướng về điều thiện và chân lý [2] [3].

Đối với Plato, người bất công có thể đạt được quyền lực, của cải hay danh tiếng, nhưng những thành tựu ấy không đủ để đem lại một đời sống viên mãn nếu linh hồn vẫn bị chi phối bởi những ham muốn vô độ. Ngược lại, người công chính có thể không sở hữu mọi điều mình mong muốn, nhưng vẫn có khả năng sống hạnh phúc vì linh hồn của họ đã đạt tới sự hài hòa với chính mình [1].

Hơn hai nghìn năm sau khi Cộng hòa ra đời, nhiều đề xuất chính trị của Plato vẫn còn gây tranh luận. Tuy nhiên, giá trị lớn nhất của Plato nằm ở câu hỏi chưa bao giờ mất đi ý nghĩa: điều gì thực sự làm cho một đời sống trở nên đáng sống? Giá trị bền vững nhất của Cộng hòa chưa bao giờ nằm ở việc đưa ra một câu trả lời sau rốt. Plato chỉ để lại một lời mời bước vào triết học: tự vấn về công lý, về hạnh phúc và về chính đời sống của mình. Bởi thế, suốt hơn hai ngàn năm qua người đời vẫn bồi hồi lần giở lại những trang cảo thơm của Plato, như để tiếp tục cuộc đối thoại mà Socrates đã khởi lên dưới bầu trời Athens năm nào.