Về sự Suy đồi của Thành quốc

Ở cuối Book VII, Plato đã hoàn thiện mô hình thành quốc lý tưởng (Kallipolis) cùng chương trình giáo dục dành cho triết gia-quốc vương. Đến đây, chúng ta có thể kỳ vọng cuộc đối thoại sẽ khép lại bằng việc khẳng định mô hình của Plato là hình mẫu lý tưởng của một thành quốc công chính. Tuy nhiên, là một triết gia, Plato lại tiếp tục đặt ra nghi vấn rằng: nếu thành quốc lý tưởng đã được xây dựng, vì sao các thành quốc trong thực tế vẫn tiếp tục suy đồi? (Republic 545c–d) [1].

Không còn tập trung vào việc kiến tạo một mô hình chính trị như các phần trước, thay vào đó Book VIII và Book IX chuyển sang khảo sát quá trình biến đổi của các chế độ chính trị, từ thành quốc lý tưởng (aristokratia, ἀριστοκρατία) đến bốn hình thức suy thoái: timocracy, oligarchy, democracy và tyranny. Đây là một nỗ lực nhằm truy tìm quy luật chung cho sự suy giảm công chính của một trật tự chính trị [1].

Theo nhiều học giả, Book VIII và Book IX chỉ có thể được hiểu đầy đủ khi đặt cạnh học thuyết về linh hồn ở Book IV. Trong Republic, thành quốc và linh hồn luôn phản chiếu lẫn nhau; vì vậy, sự suy đồi của thành quốc không bắt đầu từ hiến pháp hay thiết chế chính trị, mà nên được soi chiếu qua sự thay đổi trong trật tự linh hồn của chính con người [2] [3].

1. Vì sao các thành quốc suy đồi?

Sự thật là trước khi mô tả từng chế độ chính trị, Plato đã xác lập một nguyên lý xuyên suốt Book VIII: mỗi hình thức thành quốc đều phản ánh một kiểu linh hồn (Republic 544d–545b) [1]. Quả vậy, ông cho rằng tồn tại bao nhiêu kiểu trật tự linh hồn, sẽ có tương ứng từng ấy kiểu trật tự thành quốc. Cũng với quy luật như vậy, khi linh hồn thay đổi, thành quốc cũng thay đổi theo.

Lập luận này kế thừa trực tiếp học thuyết ba phần của linh hồn đã được trình bày ở Book IV. Plato cho rằng một linh hồn công chính là linh hồn trong đó lý trí (logistikon, λογιστικόν) giữ vai trò dẫn dắt, khí chất (thymoeides, θυμοειδές) hỗ trợ lý trí, còn dục vọng (epithymētikon, ἐπιθυμητικόν) được điều hòa trong giới hạn thích hợp (Republic 441d–442d) [1]. Trật tự ấy cũng là nền tảng của thành quốc lý tưởng, nơi mỗi tầng lớp thực hiện đúng chức năng của mình vì lợi ích chung.

Từ tiền đề này, Plato cho rằng sự suy đồi của thành quốc không diễn ra đột ngột. Mỗi chế độ mới xuất hiện khi một phần khác của linh hồn dần thay thế lý trí để trở thành động lực chi phối đời sống cá nhân và cộng đồng. Cụ thể hơn, khi lòng yêu danh dự vượt lên trên sự minh triết, thành quốc chuyển sang timocracy; khi của cải trở thành tiêu chuẩn cao nhất, oligarchy xuất hiện; khi khát vọng tự do không còn giới hạn, nó dẫn đến democracy; và khi mọi ham muốn đều được thỏa mãn mà không còn sự điều tiết của lý trí, kết quả cuối cùng là tyranny (Republic 545d–547c) [1].

Tuy nhiên, cần lưu ý rằng chuỗi biến đổi này không nên được hiểu như một quy luật lịch sử tất yếu. Xét kỹ hơn, Plato đang xây dựng một mô hình triết học nhằm giải thích mối quan hệ giữa đời sống đạo đức và đời sống chính trị. Theo Julia Annas, nên đọc Book VIII như một nghiên cứu về tâm lý học đạo đức (moral psychology) không kém gì một lý thuyết về các chế độ chính trị [2]. Mỗi kiểu thành quốc đồng thời cũng là hình ảnh của một kiểu con người; vì vậy, câu chuyện về sự suy đồi của thành quốc trước hết là câu chuyện về sự mất trật tự trong linh hồn.

Cách tiếp cận này giúp giải thích vì sao Plato luôn chuyển qua lại giữa việc mô tả cá nhân và cộng đồng. Đối với ông, không thể xây dựng một thành quốc công chính nếu những con người cấu thành nó không biết sắp xếp đời sống của chính mình. Ngược lại, một xã hội nơi dục vọng, của cải hay quyền lực trở thành mục tiêu tối hậu cũng sẽ dần phản ánh những khuynh hướng ấy trong các thiết chế chính trị.

Từ nguyên lý ấy, Plato lần lượt phân tích bốn hình thức suy thoái của thành quốc. Trong đó, mỗi chế độ đều kế thừa những giới hạn của chế độ trước đó. Chuỗi chuyển tiếp này tạo thành một tiến trình liên tục, qua đó Plato lý giải vì sao một trật tự chính trị, dù được xây dựng tốt đến đâu, vẫn có thể đánh mất nền tảng công chính nếu trật tự trong linh hồn không còn được duy trì.

2. Timocracy: Danh dự thế chỗ minh triết

Book VIII mở đầu quá trình suy đồi của các chế độ chính trị bằng timocracy (timokratia, τιμοκρατία). Thuật ngữ này được hình thành từ timē (τιμή), nghĩa là "danh dự", "vinh dự", "sự tôn kính", và kratos (κράτος), nghĩa là "quyền lực" hay "sự cai trị". Theo nghĩa đen, timokratia là "chế độ được dẫn dắt bởi danh dự". Trong cách phân loại của Plato, đây là hình thức đầu tiên xuất hiện sau khi thành quốc lý tưởng bắt đầu đánh mất trật tự ban đầu [6].

Điều đáng chú ý là Plato không cho rằng sự suy đồi bắt đầu từ dục vọng hay tham lam. Sự lệch lạc đầu tiên xuất phát từ khí chất (thymos, θυμός), phần linh hồn gắn với lòng dũng cảm, danh dự và khát vọng được tôn trọng. Khi thymos còn đồng hành với lý trí, nó giúp con người bảo vệ điều thiện và giữ vững công lý. Tuy nhiên, nếu khí chất tách khỏi sự dẫn dắt của lý trí, danh dự dần trở thành mục tiêu tự thân, thay vì là kết quả của một đời sống công chính (Republic 547d–548b) [1].

Vì vậy, Plato không coi timocracy là một chế độ hoàn toàn xấu. Ông mô tả đây là xã hội coi trọng kỷ luật, tinh thần quân sự và lòng dũng cảm. Những người lãnh đạo vẫn giữ được phần nào phẩm chất của các guardian, nhưng mối quan tâm của họ không còn hướng đến sự minh triết (sophia, σοφία). Thay vào đó, danh dự chiến thắng, uy tín và sức mạnh quân sự trở thành những giá trị nổi bật hơn việc truy cầu chân lý (Republic 547e–548c) [1].

Plato minh họa sự chuyển biến ấy thông qua hình tượng của một con người timocratic. Đó là người yêu danh dự, yêu cạnh tranh, thích được người khác công nhận và sẵn sàng cống hiến cho cộng đồng. Tuy nhiên, động lực của họ đã tách khỏi việc nhận thức Điều thiện, mà xuất phát từ khát vọng được tôn vinh. Theo Nicholas Pappas, đây là dấu hiệu cho thấy khí chất đã thay thế lý trí để trở thành trung tâm của đời sống đạo đức [3].

Chính vì còn giữ nhiều phẩm chất tích cực, timocracy thường được xem là chế độ gần với thành quốc lý tưởng nhất trong bốn hình thức suy đồi. Song, Plato cho rằng sự thay đổi ấy đã đặt nền móng cho những biến đổi tiếp theo. Khi danh dự trở thành giá trị cao nhất, của cải sẽ dần xuất hiện như phương tiện để đạt được địa vị. Từ đó, xã hội từng bước chuyển sang một hình thức cai trị khác, và tiêu chuẩn đánh giá con người được hạ xuống thành…tài sản.

3. Oligarchy: Của cải trở thành giá trị tối hậu

Sau timocracy, Plato cho rằng xã hội tiếp tục chuyển sang oligarchy (oligarkhia, ὀλιγαρχία). Từ này được tạo thành bởi oligos (ὀλίγος), nghĩa là "ít", và arkhē (ἀρχή), nghĩa là "quyền lực" hoặc "sự cai trị". Vì vậy, oligarkhia được hiểu là "sự cai trị của số ít", cụ thể là tầng lớp sở hữu nhiều của cải [6].

Theo Plato, bước chuyển này diễn ra khi việc tích lũy tài sản dần thay thế danh dự như tiêu chuẩn của thành công. Những người giàu nắm giữ quyền lực, còn phẩm chất đạo đức hay năng lực lãnh đạo không còn giữ vai trò quan trọng (Republic 550c–551b) [1]. Trong một xã hội như vậy, giá trị của con người được đo bằng những gì họ sở hữu, thay vì những gì họ biết hay những gì họ cống hiến.

Plato đặc biệt quan tâm đến hệ quả xã hội của chế độ này. Ông nhận xét rằng một thành quốc đầu sỏ thực chất bị chia thành hai thành quốc cùng tồn tại: một của người giàu và một của người nghèo, luôn sống trong trạng thái đối lập với nhau (Republic 551d) [1]. Sự phân hóa ấy làm suy yếu tính thống nhất của cộng đồng, bởi lợi ích chung dần nhường chỗ cho lợi ích của từng nhóm.

Ở cấp độ cá nhân, linh hồn đầu sỏ được điều khiển bởi khát vọng tích lũy của cải. Người ấy có khả năng tự kiềm chế nhiều ham muốn khác, nhưng không phải vì lý trí dẫn dắt, mà vì mọi mục tiêu đều quy phục trước mong muốn làm giàu. Hiển nhiên, Plato không hề phê phán của cải tự thân; điều ông phê phán là việc đồng nhất giá trị của đời sống với giá trị kinh tế [2].

Tuy nhiên, chính sự chênh lệch giàu nghèo lại tạo tiền đề cho chế độ kế tiếp. Khi số đông ngày càng bất mãn với đặc quyền của thiểu số, họ sẽ đòi hỏi quyền tham gia vào đời sống chính trị. Kết quả là democracy (dēmokratia, δημοκρατία) xuất hiện.

4. Democracy: Tự do tuyệt đối

Thuật ngữ dēmokratia được cấu thành từ dēmos (δῆμος), nghĩa là "nhân dân", và kratos (κράτος), nghĩa là "quyền lực". Theo nghĩa đen, đây là "quyền lực của nhân dân" [6]. Điều đáng lưu ý là Plato không phủ nhận những giá trị tích cực của chế độ dân chủ. Ông mô tả đây là xã hội giàu tính đa dạng, nơi con người được tự do lựa chọn lối sống của mình và có nhiều cơ hội theo đuổi những mục tiêu khác nhau (Republic 557b–558c) [1].

Tuy nhiên, Plato cho rằng mọi chế độ đều có thể suy đồi khi một giá trị duy nhất được đẩy đến cực điểm. Nếu oligarchy tuyệt đối hóa của cải, thì democracy lại có nguy cơ tuyệt đối hóa tự do (eleutheria, ἐλευθερία). Khi mọi lựa chọn đều được xem là ngang nhau và mọi giới hạn đều bị nghi ngờ, xã hội dần đánh mất khả năng phân biệt giữa điều tốt và điều xấu, giữa người có năng lực và người không có năng lực (Republic 562b–563e) [1].

Chính trong bối cảnh ấy, Plato đưa ra nhận xét nổi tiếng: "Sự tự do quá mức dường như không dẫn đến điều gì khác ngoài sự nô lệ quá mức." ("For extreme freedom probably cannot lead to anything but a change to extreme slavery." – Republic 564a) [1]. Lưu ý rằng Plato không hề phủ nhận giá trị của tự do, mà chỉ muốn cảnh báo rằng tự do nếu tách khỏi lý trí và giáo dục sẽ tự phá hủy những điều kiện làm cho chính nó có thể tồn tại.

Theo G. R. F. Ferrari, đây là một trong những đoạn văn thường bị hiểu lầm nhất của Republic [5]. Plato không xây dựng một bản phê phán toàn diện đối với dân chủ như khái niệm hiện đại. Điều ông phân tích là xu hướng của bất kỳ xã hội nào khi một giá trị, dù tích cực đến đâu, được đẩy tới cực hạn mà không còn được điều hòa bởi những giá trị khác. Chính sự mất cân bằng ấy sẽ mở đường cho hình thức suy đồi cuối cùng mà Plato gọi là tyranny.

5. Tyranny: Khi dục vọng thống trị linh hồn

Hình thức cuối cùng trong chuỗi suy đồi mà Plato mô tả là tyranny (tyrannis, τυραννίς). Thuật ngữ này bắt nguồn từ tyrannos (τύραννος), vốn được dùng để chỉ một người nắm giữ quyền lực tuyệt đối mà không dựa trên nền tảng chính đáng hay trật tự pháp lý [6]. Đối với Plato, tyranny trước hết là trạng thái mà dục vọng đã hoàn toàn thay thế lý trí để trở thành nguyên lý chi phối đời sống con người.

Ông cho rằng tyranny là hình thức phát triển ngay trong lòng democracy. Khi tự do bị đẩy đến cực hạn, mọi ham muốn đều được xem là chính đáng và không còn chịu sự điều tiết của lý trí. Trong bối cảnh ấy, xã hội dần mất khả năng phân biệt giữa điều cần thiết và điều phù phiếm, giữa tự do và buông thả. Chính sự hỗn loạn ấy tạo điều kiện cho một cá nhân hứa hẹn mang lại trật tự tuyệt đối xuất hiện và từng bước tập trung quyền lực vào tay mình (Republic 565c–566d) [1].

Ở đây, một lần nữa Plato không giải thích sự hình thành của bạo chúa bằng các yếu tố quân sự hay thể chế. Ông tiếp tục sử dụng mô hình quen thuộc của Republic: thành quốc phản ánh linh hồn. Bạo chúa trước hết là một kiểu người. Trong linh hồn họ, những ham muốn mạnh mẽ nhất không còn được lý trí hay khí chất kiểm soát, mà tự do thống trị toàn bộ đời sống nội tâm (Republic 571a–572b) [1].

Để mô tả trạng thái này, Plato phân biệt giữa những ham muốn thông thường và những dục vọng phi pháp (paranomoi epithymiai, παράνομοι ἐπιθυμίαι). Theo ông, các dục vọng ấy vẫn tồn tại ở mọi người, nhưng thường bị lý trí và giáo dục kiềm chế. Khi mọi giới hạn đều bị phá vỡ, chúng sẽ bộc lộ mạnh mẽ và chi phối toàn bộ nhân cách (Republic 571b–572b) [1]. Vì vậy, tyranny xảy ra khi một người không còn khả năng điều hòa ham muốn của họ.

Từ đó, Plato đưa ra một kết luận có nghe vẻ nghịch lý, rằng: người bạo chúa sở hữu quyền lực lớn nhất nhưng lại là người kém tự do nhất. Họ luôn bị kéo đi bởi những dục vọng không bao giờ được thỏa mãn, luôn sống trong nghi kỵ, sợ hãi và phụ thuộc vào chính quyền lực mà mình đang nắm giữ (Republic 577c–579e) [1]. Theo Nicholas Pappas, Plato đã đảo ngược cách hiểu thông thường về quyền lực: người làm chủ người khác chưa chắc đã làm chủ được chính mình [3].

Nhận định này cũng là điểm khép lại của Book VIII. Mỗi chế độ chính trị tương ứng với một kiểu linh hồn; chế độ càng suy đồi thì linh hồn càng đánh mất khả năng tự quản trị. Bạo chúa vì thế không chỉ là biểu tượng của quyền lực tuyệt đối, mà còn là biểu tượng của một linh hồn đã mất đi trật tự nội tại.

6. Plato đang nói về các thành quốc hay về chính chúng ta?

Nếu chỉ đọc Book VIII như một bảng phân loại các chế độ chính trị, người đọc dễ có cảm giác Plato đang viết một lý thuyết về lịch sử hay một bản phê bình các hình thức thành quốc. Tuy nhiên, nhiều học giả hiện đại cho rằng cách đọc này chưa phản ánh đầy đủ mục đích của Republic.

Ngay từ Book II, Socrates đã xây dựng thành quốc như một mô hình để quan sát công lý "ở quy mô lớn", từ đó quay trở lại khảo sát linh hồn của từng cá nhân (Republic 368d–369a) [1]. Nguyên tắc ấy không thay đổi ở Book VIII và Book IX. Khi mô tả sự biến đổi của các chế độ chính trị, Plato đồng thời mô tả sự biến đổi của các kiểu linh hồn. Vì vậy, mỗi hình thức thành quốc đều là biểu hiện của một cách con người sắp xếp các giá trị trong đời sống của mình.

Theo Julia Annas, Book VIII tập trung vào việc lý giải điều gì xảy ra khi lý trí dần đánh mất vai trò dẫn dắt linh hồn [2]. Timocracy, oligarchy, democracy hay tyranny vì thế không chỉ là những mô hình chính trị, mà còn là bốn cách thức sống khác nhau. Điều này giải thích vì sao trong đoạn đối thoại Plato luôn chuyển từ việc mô tả thành quốc sang mô tả tính cách của con người rồi lại quay trở về đời sống chính trị.

Chuỗi quá trình suy đồi mà Plato trình bày là một mô hình triết học, giúp người đọc nhận ra mối liên hệ giữa trật tự nội tâm và trật tự xã hội. Khi lý trí không còn giữ vai trò định hướng, những giá trị vốn có ý nghĩa tích cực như danh dự, của cải hay tự do đều có thể bị đẩy đến cực đoan và trở thành nguyên nhân của sự bất công.

Đọc theo hướng này, Book VIII và Book IX không chỉ đặt câu hỏi "vì sao các thành quốc suy đồi?", mà còn đặt ra một câu hỏi gần gũi hơn: điều gì khiến một con người dần đánh mất khả năng tự quản trị chính mình? Chính câu hỏi ấy sẽ dẫn Plato đến phần kết của Republic. Ở Book IX và Book X, ông không còn tập trung vào sự hơn kém giữa các chế độ chính trị, mà quay trở lại vấn đề đã được Glaucon nêu ra từ đầu cuộc đối thoại: người công chính hay người bất công mới là người thực sự hạnh phúc?

Kết luận

Qua Book VIII và Book IX, Plato đã lý giải mối liên hệ giữa trật tự của thành quốc với trật tự của linh hồn. Từ timocracy đến oligarchy, democracy và cuối cùng là tyranny, mỗi hình thức cai trị đều phản ánh một cách sắp xếp khác nhau giữa lý trí, khí chất và dục vọng. Khi lý trí không còn giữ vai trò dẫn dắt, những giá trị vốn có ý nghĩa như danh dự, của cải hay tự do đều có thể bị đẩy đến cực đoan và trở thành nguyên nhân của sự suy đồi [2] [3].

Theo đó, câu hỏi "vì sao các thành quốc suy đồi?" không tách rời câu hỏi "vì sao con người suy đồi?". Đối với Plato, đời sống chính trị luôn liên hệ với đời sống đạo đức. Thành quốc là sự phản chiếu của những con người cấu thành nó; vì vậy, sự bất ổn của xã hội luôn gắn với sự mất trật tự trong linh hồn [1].

Tuy nhiên, Republic vẫn chưa khép lại ở đây. Sau khi mô tả người bạo chúa như hình ảnh của một linh hồn bị dục vọng thống trị, Plato quay trở lại vấn đề đã được đặt ra từ đầu cuộc đối thoại: điều gì làm nên một đời sống hạnh phúc? Nếu người bất công có thể nắm giữ quyền lực và đạt được mọi điều mình mong muốn, liệu họ có thực sự sống tốt hơn người công chính?

Book IX và Book X sẽ dành để trả lời câu hỏi ấy. Plato tiếp tục bảo vệ quan điểm rằng công lý không chỉ tạo nên một thành quốc tốt đẹp hơn, mà còn là điều kiện để con người đạt đến eudaimonia (εὐδαιμονία) - một đời sống viên mãn. Cuộc đối thoại kết thúc bằng Huyền thoại Er (Myth of Er), nơi Plato kết nối đạo đức, linh hồn và số phận của con người trong một viễn tượng vượt ra ngoài đời sống chính trị.