Vì sao Plato đặt câu hỏi về "Công lý"?

"Justice is nothing other than the advantage of the stronger."

Trong lịch sử triết học phương Tây, ít có tác phẩm nào gây ảnh hưởng sâu rộng như Cộng hòa (Republic) của Plato. Kể từ khi được viết vào khoảng giữa thế kỷ IV TCN, tác phẩm đã trở thành nền tảng cho nhiều cuộc thảo luận về đạo đức, chính trị, giáo dục, nhận thức luận và siêu hình học sau này. Tuy nhiên, cách hiểu phổ biến rằng Cộng hòa là một chuyên luận về mô hình thành quốc lý tưởng chỉ phản ánh một phần nội dung của tác phẩm.

Ngay từ những trang đầu, Plato đã không bắt đầu bằng việc thiết kế một thể chế chính trị hay đề xuất một chương trình cải cách xã hội. Thay vào đó, cuộc đối thoại mở ra bằng một câu hỏi quan trọng dẫn đến toàn bộ hành trình triết học phía sau: công lý là gì? (τί ἐστι δικαιοσύνη – ti esti dikaiosynē?).

Câu hỏi này không chỉ nhằm tìm kiếm một định nghĩa khái niệm. Đối với Plato, nó đồng thời đặt ra một vấn đề của đời sống: liệu con người có nên sống công chính nếu điều đó không đem lại lợi ích, danh vọng hay quyền lực? Nói cách khác, công lý có phải là một giá trị tự thân, hay chỉ là quy ước xã hội được duy trì vì lợi ích của cộng đồng?

Toàn bộ Cộng hòa được triển khai như một nỗ lực trả lời câu hỏi ấy. Điều đáng chú ý là Plato, để các nhân vật lần lượt trình bày những quan niệm quen thuộc về công lý, rồi sử dụng phương pháp đối thoại của Socrates để khảo sát những điểm mạnh, điểm yếu và giới hạn của từng quan niệm. Chính vì vậy, trước khi bàn đến thành quốc lý tưởng, triết gia-vương hay dụ ngôn Hang động, cần trở lại với câu hỏi khởi đầu đã định hình toàn bộ cấu trúc của tác phẩm.

1. Vì sao Plato đặt câu hỏi về công lý?

Việc Plato dành một tác phẩm đồ sộ để khảo sát công lý không phải là lựa chọn ngẫu nhiên. Phần lớn các nhà nghiên cứu đều cho rằng câu hỏi trung tâm của Cộng hòa cần được đặt trong bối cảnh lịch sử Athens cuối thế kỷ V TCN và những biến động chính trị mà Plato trực tiếp chứng kiến.

Plato sinh khoảng năm 427 TCN, vào giai đoạn Chiến tranh Peloponnesus giữa Athens và Sparta đang diễn ra quyết liệt. Sau gần ba thập niên xung đột, Athens thất bại vào năm 404 TCN. Thành bang mất vị thế cường quốc, đồng thời bước vào một giai đoạn bất ổn chính trị kéo dài với sự thay đổi liên tục của các chế độ chính trị, từ nền dân chủ truyền thống đến chính quyền đầu sỏ của Ba Mươi Bạo Chúa (Thirty Tyrants), rồi lại trở về dân chủ. Trong bối cảnh ấy, những tranh luận về quyền lực, pháp luật và công lý trở thành vấn đề cấp thiết của đời sống chính trị Athens.

Biến cố có ảnh hưởng sâu sắc nhất đối với Plato là phiên tòa xét xử Socrates năm 399 TCN. Theo Apology, Socrates bị kết án tử hình với các cáo buộc "không tôn kính các vị thần mà thành bang công nhận" và "làm hư hỏng thanh niên". Đối với Plato, người thầy mà ông kính trọng lại bị chính hệ thống pháp lý của Athens tuyên án. Sự kiện này đặt ra một câu hỏi khó tránh khỏi: nếu một thành bang có thể kết án một người mà nhiều người xem là mẫu mực của đời sống đạo đức, thì tiêu chuẩn của công lý thực sự nằm ở đâu?

Chính từ trải nghiệm đó, Plato dần phát triển một thái độ phê phán đối với các thiết chế chính trị đương thời. Trong Thư thứ bảy (Seventh Letter), ông kể lại rằng sau nhiều năm quan sát các chế độ khác nhau, ông đi đến kết luận rằng những khó khăn của đời sống chính trị sẽ không chấm dứt "cho đến khi những người yêu mến minh triết nắm quyền cai trị, hoặc những người đang cầm quyền thực sự trở thành triết gia". Mặc dù tính xác thực của Thư thứ bảy vẫn còn được giới nghiên cứu thảo luận, đoạn văn này từ lâu đã được xem là một nguồn quan trọng để hiểu định hướng chính trị của Plato.

Tuy nhiên, sẽ là một sự đơn giản hóa nếu xem Cộng hòa chỉ là phản ứng trước tình hình Athens. Như Julia Annas nhận xét, câu hỏi mà Plato theo đuổi không dừng lại ở việc tìm kiếm một hình thức chính quyền tốt hơn, mà hơn thế, hướng đến việc xác định bản chất của công lý và mối quan hệ của nó với đời sống hạnh phúc (eudaimonia). Theo cách đọc này, chính trị trong Cộng hòa phục vụ cho một khảo sát rộng hơn về đạo đức: vì sao con người nên sống công chính, và điều gì khiến một đời sống như vậy trở thành đời sống đáng lựa chọn.

2. Cuộc đối thoại bắt đầu như thế nào?

Mở đầu, Cộng hòa đưa người đọc đến Piraeus, cảng biển lớn nhất của Athens. Socrates cùng Glaucon đến đây để tham dự lễ hội tôn vinh nữ thần Bendis, rồi trên đường trở về thì được Polemarchus mời ở lại nhà Cephalus. Toàn bộ cuộc đối thoại diễn ra trong không gian này [1].

Việc lựa chọn Piraeus làm bối cảnh mở đầu đã thu hút nhiều cách diễn giải. Xét trên phương diện lịch sử, đây là trung tâm thương mại của Athens, nơi tập trung đông đảo thương nhân, thủy thủ và cư dân ngoại quốc. Trong nhiều nghiên cứu hiện đại, đặc biệt là của Leo Strauss và Stanley Rosen, việc Socrates "đi xuống" Piraeus (katabasis) còn được xem như một chi tiết giàu tính biểu tượng, mở đầu cho hành trình khảo sát đời sống chính trị và đạo đức của thành bang [5]. Tuy nhiên, đây là một cách diễn giải học thuật chứ không phải điều Plato phát biểu trực tiếp trong văn bản.

Republic được viết dưới hình thức đối thoại, thể loại quen thuộc trong các tác phẩm của Plato. Thay vì trình bày một hệ thống học thuyết hoàn chỉnh, Plato để các nhân vật lần lượt nêu quan điểm, phản biện lẫn nhau và cùng khảo sát vấn đề. Trung tâm của cuộc đối thoại là Socrates, người sử dụng phương pháp elenchus (ἔλεγχος), thường được dịch là "chất vấn" hoặc "phản biện". Thông qua chuỗi câu hỏi liên tiếp, Socrates kiểm tra tính nhất quán của một lập luận, từ đó chỉ ra những điểm mâu thuẫn hoặc những giả định chưa được xem xét [3].

Bốn nhân vật xuất hiện ngay từ đầu đại diện cho những lập trường khác nhau về công lý. Cephalus là một người cao tuổi, giàu có và có uy tín; Polemarchus kế thừa quan điểm của cha; Thrasymachus là một nhà ngụy biện (Sophist) với lập trường thực dụng về chính trị; còn Glaucon và Adeimantus chủ yếu lắng nghe trong Book I, trước khi trở thành những người đặt ra thách thức quan trọng đối với Socrates ở đầu Book II [1], [2].

3. Ba quan niệm đầu tiên về công lý

Book I của Cộng hòa là phần mà ba nhân vật trên lần lượt trình bày những quan niệm đang lưu hành trong đời sống Athens. Mỗi quan niệm đều được Socrates khảo sát bằng phương pháp đối thoại, qua đó bộc lộ những giới hạn của chính nó [1].

“...speaking the truth and paying whatever debts one has incurred.”

Đầu tiên, Cephalus mở đầu cuộc thảo luận bằng một quan niệm gắn với đời sống thường nhật: người công chính là người nói thật và hoàn trả những gì mình đã nhận từ người khác [1]. Quan niệm này phản ánh đạo đức truyền thống của một công dân lớn tuổi, coi công lý trước hết là sự tuân thủ các nghĩa vụ và chuẩn mực xã hội.

Socrates không bác bỏ trực tiếp định nghĩa ấy mà đưa ra một trường hợp ngoại lệ: nếu một người bạn gửi mình giữ hộ vũ khí, sau đó rơi vào trạng thái mất kiểm soát và yêu cầu nhận lại, liệu việc hoàn trả có còn là hành động công chính hay không? [1] Ví dụ này cho thấy một quy tắc đúng trong đa số trường hợp chưa chắc đã đúng trong mọi hoàn cảnh.

Cuộc đối thoại vì thế đặt ra một yêu cầu cao hơn đối với khái niệm công lý: một định nghĩa triết học cần giải thích được bản chất của công lý, thay vì chỉ mô tả những hành vi thường đi kèm với nó [2].

"...benefit friends and harm enemies."

Tiếp theo, sau khi Cephalus rời cuộc đối thoại, Polemarchus tiếp tục bảo vệ một định nghĩa quen thuộc trong văn hóa Hy Lạp: công lý là "trả cho mỗi người điều họ đáng được nhận", tức giúp bạn bè và gây hại cho kẻ thù [1].

Socrates chất vấn lập luận này từ hai hướng. Trước hết, con người có thể nhầm lẫn trong việc đánh giá ai là bạn, ai là thù; một người được xem là bạn chưa chắc đã tốt, và ngược lại.[1] Thứ hai, nếu công lý là một đức hạnh (aretē), thì hành động công chính khó có thể khiến người khác trở nên xấu hơn về mặt đạo đức. Làm hại một người sẽ khiến họ kém công chính hơn, điều đó dường như mâu thuẫn với bản chất của công lý [2].

Qua cuộc trao đổi này, Plato mở rộng phạm vi của vấn đề. Công lý không còn được hiểu đơn thuần như nghĩa vụ đối với cộng đồng hay phe nhóm, mà phải hướng đến một tiêu chuẩn có giá trị phổ quát hơn [2].

"Justice is nothing other than the advantage of the stronger."

Cuộc tranh luận thay đổi đáng kể khi Thrasymachus bước vào. Khác với hai nhân vật trước, ông bác bỏ toàn bộ cách tiếp cận truyền thống và đưa ra một định nghĩa mang màu sắc chính trị: "công lý không gì khác ngoài lợi ích của kẻ mạnh." Theo ông, những người cầm quyền ban hành pháp luật nhằm phục vụ lợi ích của chính mình; việc tuân theo pháp luật vì thế chỉ là phục tùng quyền lực [1].

Để phản biện, Socrates sử dụng một phép so sánh với các ngành nghề (technē). Ông lập luận rằng y học hướng đến lợi ích của người bệnh, nghề hàng hải hướng đến lợi ích của hành khách; theo cùng logic ấy, nghệ thuật cai trị phải hướng đến lợi ích của những người được cai trị, chứ không phải lợi ích của người cầm quyền [1].

Giới nghiên cứu thường xem Thrasymachus là nhân vật đánh dấu bước chuyển quan trọng của Republic. Nếu Cephalus và Polemarchus đại diện cho các quan niệm đạo đức truyền thống, thì Thrasymachus đặt ra một thách thức triết học thực sự: liệu công lý có tồn tại như một giá trị khách quan, hay chỉ là sản phẩm của quyền lực và lợi ích? Chính câu hỏi này sẽ tiếp tục chi phối toàn bộ phần còn lại của tác phẩm [2], [3].

4. Book I đã giải quyết được vấn đề chưa?

Đến cuối Book I, Socrates lần lượt bác bỏ ba quan niệm về công lý của Cephalus, Polemarchus và Thrasymachus. Tuy nhiên, cuộc đối thoại không khép lại bằng một định nghĩa mới. Trái lại, Socrates thừa nhận rằng ông vẫn chưa xác định được bản chất của công lý (Republic 354b–c) [1]. Kết thúc này thường được các học giả gọi là aporia (ἀπορία), tức trạng thái bế tắc của cuộc đối thoại, khi những quan niệm cũ đã bị chất vấn nhưng câu trả lời cuối cùng vẫn còn bỏ ngỏ [2].

Đối với nhiều nhà nghiên cứu, Book I đóng vai trò như một lời mở đầu hơn là phần trình bày học thuyết của Plato. Julia Annas nhận xét rằng mục tiêu của Book I không phải đưa ra đáp án hoàn chỉnh, mà làm rõ vì sao những cách hiểu thông thường về công lý đều chưa đủ sức giải thích bản chất của khái niệm này [2]. Nicholas Pappas cũng cho rằng toàn bộ cuộc tranh luận ở Book I nhằm chuẩn bị cho câu hỏi lớn hơn sẽ xuất hiện ở Book II: điều gì khiến công lý đáng được lựa chọn như một lối sống? [3].

Chính Glaucon và Adeimantus là những người chỉ ra giới hạn của cuộc đối thoại. Họ không phủ nhận rằng Socrates đã phản biện thành công các định nghĩa trước đó, nhưng cho rằng những phản biện ấy vẫn chưa trả lời được vấn đề cốt lõi. Nếu một người công chính phải chịu đau khổ, còn một kẻ bất chính lại đạt được danh vọng và quyền lực, vì sao con người vẫn nên lựa chọn công lý? (Republic 357a–367e) [1].

Câu hỏi ấy đánh dấu bước chuyển quan trọng của Republic. Từ đây, cuộc đối thoại không còn dừng ở việc định nghĩa công lý bằng ngôn ngữ hay quy ước xã hội. Plato bắt đầu tìm kiếm một nền tảng sâu hơn, nơi công lý được xem xét trong mối quan hệ với linh hồn (psychē), đời sống chính trị và hạnh phúc (eudaimonia) [2], [3].

Kết luận

Book I của Cộng hòa chưa đưa ra định nghĩa cuối cùng về công lý. Giá trị của phần mở đầu này nằm ở việc khảo sát và loại bỏ những quan niệm phổ biến đang tồn tại trong đời sống Athens: công lý như sự trung thực và giữ lời hứa, như lòng trung thành với bạn bè, hay như công cụ của quyền lực. Thông qua phương pháp đối thoại, Plato cho thấy mỗi quan niệm đều chứa đựng những giới hạn khi được xem là định nghĩa phổ quát về công lý [1], [2].

Việc kết thúc trong trạng thái aporia là đặc điểm quen thuộc trong các đối thoại Socrates: nhận ra giới hạn của những câu trả lời hiện có là điều kiện để tiếp tục khảo sát vấn đề. Gregory Vlastos xem đây là một nét đặc trưng của phương pháp elenchus, khi việc bác bỏ một lập trường chưa đồng nghĩa với việc chân lý đã được xác lập [4].

Ở đầu Book II, Glaucon sẽ đặt ra một yêu cầu mới đối với Socrates: không chỉ giải thích công lý là gì, mà còn phải chứng minh vì sao con người nên sống công chính ngay cả khi công lý không đem lại bất kỳ phần thưởng nào. Để trả lời thách thức ấy, Socrates đề xuất một phương pháp khác: thay vì quan sát công lý trong từng cá nhân, ông sẽ xây dựng một thành quốc trong lời nói (kallipolis) nhằm quan sát công lý ở quy mô lớn hơn, rồi từ đó quay trở lại linh hồn của mỗi con người (Republic 368c–369b) [1].

Đó cũng là điểm khởi đầu cho bài viết tiếp theo của series: Nếu công lý là điều đáng lựa chọn, vì sao con người lại dễ dàng từ bỏ nó? Từ câu hỏi của Glaucon, Plato sẽ bắt đầu xây dựng thành quốc lý tưởng và triển khai một trong những lập luận có ảnh hưởng nhất trong lịch sử triết học phương Tây.