Làm cách nào để rèn luyện phẩm hạnh?

Ở bài trước, chúng ta đã đi qua hai khái niệm quan trọng trong triết học đạo đức của Aristotle: Ergon (chức năng) và Arete (sự xuất sắc). Từ hai khái niệm này, Aristotle cho rằng phẩm chất của một sự vật được thể hiện qua cách nó thực hiện chức năng riêng của mình. Với con người, chức năng đặc thù ấy là hoạt động của linh hồn phù hợp với lý trí. Vì vậy, một người tốt đẹp là người thực hiện chức năng của con người một cách xuất sắc; và khi đời sống ấy được thực hiện một cách trọn vẹn, con người đạt tới Hạnh phúc (Eudaimonia). Trong phạm vi này, chúng ta có thể gọi những dạng thức xuất sắc của con người là Phẩm hạnh.

Vậy con người đạt được những phẩm hạnh ấy bằng cách nào? Một con dao trở nên sắc bén nhờ được tôi luyện và mài giũa; một người chơi piano trở nên thành thạo nhờ học tập và luyện tập trong thời gian dài. Nhưng với con người, việc hình thành một phẩm hạnh không đơn giản là lặp lại một hành động cho đến khi trở nên thành thạo. Nó liên quan đến cách chúng ta lựa chọn, cảm nhận, ham muốn và hành động trong từng hoàn cảnh cụ thể. Vậy một con người phải sống và rèn luyện như thế nào để những phẩm hạnh ấy thực sự trở thành một phần của đời sống?

1. Phẩm hạnh không phải là thứ bạn sinh ra đã có

“Phẩm hạnh của chúng ta gồm hai loại: phẩm hạnh trí tuệ và phẩm hạnh đạo đức. Trong đó, loại trí tuệ có sẵn trong ta và được trau dồi thêm nhờ giáo dục, và do đó cần thời gian và trải nghiệm để vun đắp loại phẩm hạnh này. Còn đối với phẩm hạnh đạo đức, phải được hình thành qua thói quen; và bởi vậy trong tiếng Hy lạp, khái niệm đạo đức (Ēthikē) là một biến thể của thói quen (Ēthos)” (NE, II.1)

Theo Aristotle, các phẩm hạnh không có sẵn trong con người từ lúc sinh ra. Nghĩa là không một ai bẩm sinh là một người công bằng, dũng cảm hay rộng lượng; chúng ta chỉ được tự nhiên trao sẵn khả năng tiếp nhận những phẩm hạnh cũng như hoàn thiện chúng thông qua thói quen. (NE, II.1) Giống như một hòn đá, ông viết, có thiên tính là rơi xuống thì không thể làm nó bay lên bằng cách ném nó lên mười ngàn lần. Nhưng con người thì có khả năng được giáo dục và hình thành những khuynh hướng hành động mới thông qua thói quen và luyện tập.

Ta trở nên công chính bằng cách thực hành những hành vi công chính, trở nên tiết độ bằng cách thực hành những hành vi tiết độ, và dần hình thành một khuynh hướng ổn định trong cách lựa chọn và hành động. Đây chính là điểm Aristotle muốn nhấn mạnh khi bàn về sự hình thành phẩm hạnh: để trở thành một người tốt, việc biết điều gì đúng vẫn chưa đủ; con người cần được rèn luyện để lựa chọn và hành động đúng một cách ổn định.

2. Hexis

“Và chúng ta không cố gắng chỉ để biết phẩm hạnh là gì mà còn để trở nên có đạo đức, bởi nếu không như thế điều này sẽ trở nên vô nghĩa.” (NE, II.2)

Khái niệm trung tâm ở đây là hexis (ἕξις), thường được dịch là “thói quen”. Tuy nhiên, hexis không đơn thuần chỉ những hành động được lặp lại, thuật ngữ này đúng hơn chỉ một trạng thái ổn định của con người, được hình thành qua cách ta thường xuyên lựa chọn và hành động. Aristotle dùng technē (τέχνη), tức kỹ năng hay nghệ thuật, để giải thích quá trình này: người thợ xây trở thành thợ xây bằng việc xây nhà, người chơi đàn trở thành nhạc công bằng việc chơi đàn. Tương tự, con người trở nên dũng cảm bằng những hành động dũng cảm và trở nên công bằng qua những hành động công bằng. Ta hình thành phẩm hạnh bằng chính những hành vi đặc trưng của phẩm hạnh đó.

“Dù ta có được tập làm quen bằng tự luyện tập hay từ khi còn nhỏ, đặc điểm của từng hành vi chẳng những không tạo ra một sự khác biệt nhỏ mà hơn thế nó tạo ra sự khác biệt quan trọng, hay đúng hơn, tôi sẽ nói là nó tạo ra toàn bộ sự khác biệt.”  (NE, II.1)

Nhưng cũng từ đây xuất hiện một vấn đề: cùng một quá trình rèn luyện có thể tạo ra những kết quả rất khác nhau. Qua việc chơi đàn, có người trở thành nhạc công xuất sắc, có người chỉ trở thành một nhạc công tồi. Qua việc vẽ tranh cũng vậy, có người trở thành họa sĩ tài ba, có người chỉ dừng lại ở một người thợ vẽ vụng về. Với phẩm hạnh, sự khác biệt cũng nằm ở cách chúng ta hành động trước những hoàn cảnh và các mối quan hệ cụ thể. Hai người có thể cùng trải qua một tình huống, nhưng cách họ lựa chọn và phản ứng lại có thể hoàn toàn khác nhau.

Vì thế, điều quyết định không nằm ở việc ta lặp lại một hành động bao nhiêu lần, mà ở cách ta thực hiện hành động ấy như thế nào. Nếu chỉ cần lặp lại hành vi là đủ để hình thành phẩm hạnh, mọi người hẳn sẽ trở nên công bằng, dũng cảm hay tiết độ sau một thời gian thực hành. Nhưng thực tế cho thấy điều đó không xảy ra. Vấn đề Aristotle cần giải quyết tiếp theo, vì vậy, là: chúng ta phải hành động như thế nào để việc rèn luyện thực sự hình thành phẩm hạnh?

3. Phronēsis

Một hành động chỉ góp phần hình thành phẩm hạnh khi nó được thực hiện trong trạng thái phù hợp: đúng thời điểm, đúng đối tượng, đúng hoàn cảnh và với sự lựa chọn đúng đắn. Người dũng cảm không đơn giản là người thường xuyên đối mặt với nguy hiểm; họ phải biết khi nào nên đối diện, khi nào nên tránh né và mức độ nào là thích hợp. Tương tự, người tiết độ không phải là người luôn từ chối khoái lạc, mà là người biết lựa chọn và tận hưởng chúng theo cách phù hợp.

Đến đây, Aristotle đưa ra khái niệm phronēsis (φρόνησις), thường được dịch là Lý trí thực hành hoặc Thực tiễn trí. Nếu hexis cho biết một người đã hình thành một khuynh hướng ổn định như thế nào, thì phronēsis giúp họ biết nên hành động thế nào trong một hoàn cảnh cụ thể nơi con người, thời điểm, mục đích và điều kiện đều có thể khác nhau. Người có phronēsis vì thế phải biết nhìn nhận hoàn cảnh, cân nhắc những yếu tố liên quan và nhận ra đâu là cách hành động thích hợp trong từng trường hợp khác nhau.

Tuy nhiên, Aristotle còn phân biệt một bước quan trọng giữa biết điều đúng và thực sự sống theo điều đúng. Một người có thể nhận ra mình nên làm gì nhưng vẫn phải đấu tranh với những ham muốn đang kéo mình theo hướng khác. Aristotle gọi trạng thái tự chủ ấy là enkrateia (ἐγκράτεια): lý trí đã xác định được điều đúng và con người làm theo nó, nhưng việc làm đúng vẫn đòi hỏi sự chế ngự bản thân. Người có phẩm hạnh theo nghĩa đầy đủ thì khác. Ở họ, lý trí và ham muốn đã được giáo dục để hướng về cùng một điều; họ không chỉ làm điều đúng, mà còn mong muốn điều đúng.

Đây cũng là lý do việc rèn luyện phẩm hạnh không nhằm tạo ra một con người suốt đời phải chống lại chính mình. Mục tiêu sâu xa hơn là hình thành một hexis trong đó việc lựa chọn điều tốt dần trở nên tự nhiên, để lý trí không còn phải liên tục cưỡng ép những ham muốn, còn cảm xúc cũng không còn kéo con người đi ngược lại với phán đoán đúng. Rèn luyện, theo Aristotle, vì thế không chỉ làm thay đổi cách chúng ta hành động; nó từng bước thay đổi cả cách chúng ta mong muốn và cảm nhận về điều mình làm.

4. Vai trò của xã hội trong việc hình thành Hexis

Hexis không hình thành tách biệt khỏi đời sống chung. Trước khi có khả năng tự mình suy xét và lựa chọn, con người đã sống trong một gia đình, được giáo dục bởi những người khác và chịu ảnh hưởng từ các chuẩn mực của cộng đồng. Qua quan sát, bắt chước và thực hành, những cách hành động ấy dần trở thành những khuynh hướng ổn định trong mỗi người.

Đó cũng là lý do Aristotle dành một vị trí quan trọng cho giáo dục và luật pháp trong việc hình thành phẩm hạnh. Một polis tốt cần tạo ra những điều kiện để công dân thường xuyên thực hành những hành vi đúng đắn, bởi biết điều gì tốt vẫn chưa đủ để trở thành người tốt. Những gì được thực hành từ sớm và lặp lại trong thời gian dài sẽ góp phần hình thành hexis của con người.

Tuy nhiên, ảnh hưởng của môi trường không loại bỏ vai trò của phronēsis. Khi đã có khả năng suy xét, con người có thể đánh giá những khuynh hướng mình đã tiếp nhận và lựa chọn cách hành động phù hợp với từng hoàn cảnh. Vì vậy, quá trình hình thành phẩm hạnh vừa cần những điều kiện xã hội thích hợp, vừa đòi hỏi sự rèn luyện và phán đoán của cá nhân. Con người tự mình lựa chọn và hành động, nhưng những lựa chọn đầu tiên luôn được hình thành trong quan hệ với người khác.

Kết luận

“Phẩm hạnh phải là một trạng thái [hexis] mà nhờ đó chúng ta trở nên tốt đẹp cũng như thực hiện xuất sắc công việc của mình.” (NE, II.6)

Phẩm hạnh, theo Aristotle, không phải một trạng thái đạt được một lần rồi thôi, mà được thể hiện trong chính cách con người sống và lựa chọn mỗi ngày. Qua thực hành, hexis dần được hình thành; nhờ phronēsis, con người biết lựa chọn điều phù hợp trong từng hoàn cảnh; và trong đời sống cùng người khác, những khuynh hướng ấy tiếp tục được củng cố. Khi lý trí và ham muốn cùng hướng về điều tốt, con người không còn chỉ làm điều đúng vì phải làm, mà thực sự mong muốn điều đúng. Theo nghĩa ấy, phẩm hạnh không đứng bên ngoài đời sống hạnh phúc như một phương tiện để đạt tới nó. Một đời sống có phẩm hạnh chính là một đời sống đang được sống tốt.