Vì sao Triết gia nên là người cai trị?

Đến cuối Book IV, Plato đã xác định công lý là trạng thái hài hòa của linh hồn và thành quốc. Lý trí giữ vai trò dẫn dắt trong linh hồn; mỗi tầng lớp trong thành quốc đảm nhận chức năng phù hợp với bản tính của mình. Tuy nhiên, mô hình ấy vẫn để lại một câu hỏi quan trọng: nếu lý trí cần lãnh đạo đời sống cá nhân, thì ai sẽ lãnh đạo đời sống chính trị? [1]

Socrates bắt đầu trả lời câu hỏi này ở Book V bằng một luận điểm đã trở thành dấu ấn của Republic: "trừ khi các triết gia trở thành vua, hoặc những người đang là vua và người cầm quyền thật sự trở thành triết gia, các thành quốc sẽ không chấm dứt những tai họa của mình" (Republic 473c–d) [1]. Đây cũng là nội dung của "làn sóng thứ ba" (Third Wave), phần thường được xem là táo bạo nhất trong toàn bộ cuộc đối thoại.

Đối với nhiều độc giả hiện đại, đề xuất ấy dễ tạo cảm giác Plato muốn xây dựng một chế độ tinh hoa, nơi quyền lực thuộc về một nhóm người tự nhận mình có tri thức. Tuy nhiên, trước khi bàn đến mô hình chính trị ấy, Plato dành nhiều trang để làm rõ một câu hỏi khác: triết gia là ai? Theo Julia Annas, chỉ khi hiểu cách Plato định nghĩa "triết gia", người đọc mới có thể đánh giá đúng học thuyết về triết gia-quốc vương (philosopher-king) [2].

1. Plato hiểu "triết gia" là ai?

Trong cách sử dụng ngày nay, "triết gia" thường được hiểu là người nghiên cứu hoặc giảng dạy triết học. Tuy nhiên, Plato sử dụng khái niệm này theo một nghĩa rộng và nền tảng hơn. Điều khiến khác biệt giữa một triết gia và người khác chính là đối tượng mà họ theo đuổi trong suốt cuộc đời [1].

Từ triết gia bắt nguồn từ tiếng Hy Lạp philosophos (φιλόσοφος), được cấu thành từ hai thành tố: philein (φιλεῖν), nghĩa là "yêu mến", và sophia (σοφία), nghĩa là "sự khôn ngoan" hay "minh triết" [6]. Theo nghĩa đen, philosophos là "người yêu sự minh triết" (lover of wisdom), chứ không phải người khẳng định mình đã sở hữu minh triết [6].

Ngay sau đó, Plato đặt triết gia bên cạnh một kiểu người khác mà ông gọi là philodoxos (φιλόδοξος). Từ này được ghép bởi philein (φιλεῖν) và doxa (δόξα), tức "ý kiến", "dư luận" hay "niềm tin". Philodoxos vì vậy có thể hiểu là "người yêu ý kiến" (lover of opinion) [6]. Theo Socrates, những người này yêu thích cái đẹp, âm nhạc hay các hoạt động văn hóa, nhưng sự quan tâm của họ dừng lại ở những biểu hiện riêng lẻ của thế giới cảm tính; họ chưa hướng đến điều phổ quát mà triết học tìm kiếm (Republic 475e–476d) [1].

"...the philosophers are those who are able to grasp what is always the same in all respects, while those who are not able to do so... are lovers of opinion rather than lovers of wisdom."

Sự phân biệt giữa philosophos và philodoxos cho thấy Plato không chia con người thành hai nhóm dựa trên trình độ học vấn. Tiêu chí nằm ở đối tượng của nhận thức. Xin nhắc lại, tiêu chí phân biệt hai nhóm nằm ở đối tượng của nhận thức. Triết gia hướng đến điều luôn tồn tại và không thay đổi; người yêu ý kiến bằng lòng với những gì xuất hiện trước giác quan và các nhận định của số đông [1] [3].

Theo Nicholas Pappas, đây là bước chuẩn bị cho lập luận chính trị của Book V. Plato chưa khẳng định triết gia nên cai trị vì họ thông minh hơn người khác. Ông trước hết xác lập rằng chỉ những ai theo đuổi chân lý một cách nhất quán mới có khả năng nhận thức điều thiện, từ đó mới có thể dẫn dắt cộng đồng [3]. Vấn đề này sẽ được làm rõ hơn khi Plato phân biệt tri thức (epistēmē) và ý kiến (doxa) ở phần tiếp theo.

2. Tri thức khác với ý kiến như thế nào?

Sau khi xác định triết gia là người yêu sự minh triết (philosophos), Plato tiếp tục phân biệt giữa tri thức và ý kiến. Theo ông, sự khác nhau về đối tượng của nhận thức là điều khiến tri thức và ý kiến khác nhau (Republic 476d–480a) [1].

Trong tiếng Hy Lạp, epistēmē (ἐπιστήμη) thường được dịch là "tri thức". Từ này bắt nguồn từ tiền tố epi- (ἐπί, "trên", "hướng đến") và động từ histanai (ἵστημι, "đứng", "đặt vững"), hàm ý một sự hiểu biết có nền tảng vững chắc và có thể biện minh [6]. Trái lại, doxa (δόξα) mang nghĩa "ý kiến", "niềm tin" hay "điều được cho là đúng". Trong nhiều văn bản Hy Lạp cổ, doxa còn được dùng để chỉ dư luận hoặc những nhận định phổ biến của cộng đồng [6].

Plato cho rằng tri thức luôn hướng đến cái đang hiện hữu (what is), tức những thực tại không thay đổi. Ý kiến lại hướng đến thế giới cảm tính, nơi mọi sự vật luôn biến đổi và vì vậy chỉ có thể tạo nên những nhận định mang tính xác suất (Republic 477a–479d) [1]. Sự phân biệt này không nhằm phủ nhận giá trị của kinh nghiệm thường ngày, mà để xác định giới hạn của nó. Những gì con người quan sát bằng giác quan có thể đúng trong hoàn cảnh này nhưng thay đổi ở hoàn cảnh khác; tri thức triết học tìm kiếm những nguyên lý phổ quát đứng sau các hiện tượng ấy [2].

Đó cũng là lý do Plato đã để người yêu sự minh triết (philosophos) đối với người yêu ý kiến (philodoxos). Theo ông, người yêu ý kiến bằng lòng với những gì mình nhìn thấy hoặc nghe thấy; còn triết gia tiếp tục đặt câu hỏi về bản chất của sự vật và tìm kiếm điều luôn giữ nguyên qua mọi biến đổi (Republic 479e–480a) [1].

Nicholas Pappas nhận xét rằng sự phân biệt giữa epistēmē và doxa chính là nền tảng nhận thức luận của học thuyết triết gia–quốc vương. Theo Plato, quyền lực chính trị chỉ có thể được sử dụng đúng đắn khi người cầm quyền có khả năng nhận thức điều thiện, thay vì chỉ hành động theo kinh nghiệm, tập quán hay ý kiến của số đông [3].

3. "Ba làn sóng" của Book V

Sau khi trình bày bản chất của triết gia, Socrates thừa nhận rằng những đề xuất tiếp theo sẽ gặp nhiều phản đối. Ông ví chúng như ba làn sóng (tria kymata, τρία κύματα) lần lượt ập đến trong cuộc đối thoại (Republic 457b) [1]. Mỗi "làn sóng" đều đặt lại một quan niệm phổ biến của xã hội Athens về giáo dục, gia đình và quyền lực chính trị.

Làn sóng thứ nhất liên quan đến vai trò của phụ nữ. Plato cho rằng nếu nam giới và nữ giới có cùng bản tính thích hợp đối với nhiệm vụ bảo vệ thành quốc, thì cả hai đều nên được hưởng một chương trình giáo dục giống nhau và có cơ hội đảm nhận cùng một chức năng (Republic 451d–457b) [1]. Giới tính không phải yếu tố quyết định, mà là năng lực và bản tính của mỗi người [2].

Làn sóng thứ hai đề cập đến đời sống của tầng lớp Guardian. Plato chủ trương những người bảo vệ thành quốc không nên sở hữu tài sản riêng hay tổ chức gia đình theo hình thức thông thường. Họ sống tập thể và cùng hướng đến lợi ích của toàn thể cộng đồng (Republic 457c–466d) [1]. Theo Julia Annas, mục tiêu của đề xuất này là hạn chế những xung đột lợi ích có thể phát sinh giữa nghĩa vụ đối với thành quốc và lợi ích của gia đình hoặc tài sản cá nhân [2].

Làn sóng thứ ba là kết luận của toàn bộ lập luận trước đó: triết gia phải trở thành người cai trị, hoặc những người đang cai trị phải thực sự trở thành triết gia (Republic 473c–d) [1]. Đây là hệ quả của toàn bộ quá trình xây dựng thành quốc và phân tích linh hồn từ các Book trước. Nếu công lý đòi hỏi lý trí giữ vai trò dẫn dắt trong đời sống cá nhân, thì ở bình diện chính trị, thành quốc cũng cần được dẫn dắt bởi những người có khả năng nhận thức chân lý và điều thiện [1], [3].

Ba "làn sóng" thường được xem là những phần gây tranh luận nhất của Republic. Tuy nhiên, chúng đều xuất phát từ cùng một nguyên tắc mà Plato đã trình bày từ Book II: mỗi người đảm nhận công việc phù hợp với bản tính của mình (kata physin, κατὰ φύσιν), và trật tự của thành quốc được xây dựng trên sự thực hiện đúng chức năng ấy [1].

4. Vì sao triết gia thường không muốn cầm quyền?

Nếu triết gia là người thích hợp để lãnh đạo thành quốc, một nan đề hỏi được đặt ra: vì sao những người có tri thức lại không chủ động tìm kiếm quyền lực?

Đối với Plato, người thực sự yêu sự minh triết (philosophos) hướng đời sống của mình về chân lý, chứ không hướng đến danh vọng hay địa vị chính trị. Mục đích của triết học là nhận thức điều thiện (to agathon, τὸ ἀγαθόν), chứ không phải giành lấy quyền lực hay danh vọng. Vì vậy, động cơ của triết gia khác với động cơ của người theo đuổi quyền lực vì lợi ích cá nhân [1].

Quan điểm này gắn liền với cách Plato hiểu về nghệ thuật cai trị (politikē technē). Cũng như y học tồn tại vì lợi ích của người bệnh hay nghề hàng hải tồn tại vì lợi ích của hành khách, việc cai trị trước hết phải hướng đến lợi ích của những người được cai trị (Republic 342e–343a) [1]. Người cầm quyền phải có trách nhiệm đối với cộng đồng, chứ không phải vì tư lợi. 

Từ lập luận trên, Plato kết luận rằng những người khao khát quyền lực thường không phải là những người thích hợp nhất để nắm giữ quyền lực. Khi việc cai trị trở thành phương tiện để theo đuổi của cải, danh tiếng hoặc lợi ích cá nhân, thành quốc sẽ dần đánh mất mục đích chung mà nó hướng đến [2]. Triết gia tham gia cai trị vì xem đó là một bổn phận (anankē, ἀνάγκη), chứ không phải một phần thưởng [3].

Ý tưởng này được Plato nhắc lại ở Book VII, khi Socrates cho rằng những người đã được giáo dục để nhận thức điều thiện cần quay trở lại thành quốc và chia sẻ trách nhiệm cai trị với những người khác (Republic 519c–521b) [1]. Theo C.D.C. Reeve, đây là điểm phân biệt giữa triết gia–quốc vương và hình mẫu nhà cai trị thông thường. Triết gia cai trị vì nhận thức rằng việc duy trì trật tự công chính là trách nhiệm gắn liền với tri thức mà mình đã đạt được [3].

Như vậy, trong lập luận của Plato, quyền lực chỉ có ý nghĩa khi trở thành phương tiện để hiện thực hóa điều thiện trong đời sống chính trị. Chính từ tiền đề này, Book VI sẽ chuyển sang một câu hỏi nền tảng hơn: điều thiện mà triết gia nhận thức là gì, và vì sao nó trở thành cơ sở của mọi tri thức?

5. Học thuyết triết gia–quốc vương còn gây tranh luận?

Học thuyết triết gia–quốc vương là một trong những nội dung được tranh luận nhiều nhất của Republic. Nguyên nhân nằm ở cách Plato xây dựng toàn bộ cuộc đối thoại. Thay vì trình bày một bản hiến pháp hay một chương trình cải cách chính trị cụ thể; Socrates từng bước phát triển một "thành quốc trong lời nói" (polis en logō) để khảo sát bản chất của công lý [1]. Vì vậy, câu hỏi được nhiều học giả đặt ra là: Plato có thực sự muốn xây dựng một mô hình chính trị, hay ông đang sử dụng thành quốc như một công cụ triết học?

Một trong những cách diễn giải có ảnh hưởng lớn nhất thuộc về Karl Popper. Trong The Open Society and Its Enemies, Popper cho rằng mô hình triết gia–quốc vương phản ánh xu hướng đặt toàn bộ đời sống chính trị dưới sự kiểm soát của một tầng lớp tự nhận mình nắm giữ chân lý. Theo ông, việc giới hạn quyền lực trong tay một nhóm người và xem tri thức là cơ sở của quyền cai trị có thể dẫn đến một hình thức chính trị mang tính toàn trị (totalitarianism) [4]. Từ góc nhìn này, Republic đã trở thành đối tượng của những phê phán về tự do và dân chủ trong thời hiện đại.

Bên cạnh đó, một số học giả lựa chọn một hướng tiếp cận khác. Julia Annas cho rằng nếu tách riêng học thuyết triết gia–quốc vương khỏi toàn bộ tiến trình lập luận của Republic, người đọc rất dễ hiểu sai mục đích của Plato [2]. Theo bà, đề xuất này chỉ xuất hiện sau khi Socrates đã xây dựng học thuyết về công lý, phân tích cấu trúc của linh hồn và phân biệt giữa tri thức (epistēmē) với ý kiến (doxa). Vì vậy, vấn đề mà Plato đặt ra không đơn thuần là ai nên nắm quyền, mà là điều kiện nào khiến việc sử dụng quyền lực trở nên chính đáng.

Nicholas Pappas cũng lưu ý rằng Republic trước hết là một cuộc khảo sát về đạo đức và nhận thức luận, còn triết học chính trị là hệ quả của những tiền đề ấy [3]. Theo cách đọc này, triết gia không được trao quyền vì địa vị hay học vấn, mà vì Plato cho rằng người lãnh đạo cần có khả năng hướng đời sống chính trị đến điều thiện. C.D.C. Reeve cũng nhấn mạnh rằng hình tượng triết gia–quốc vương chỉ có thể được hiểu đầy đủ khi đặt trong toàn bộ cấu trúc của Republic, nơi công lý trong linh hồn và công lý trong thành quốc luôn được xây dựng như hai mặt của cùng một vấn đề [5].

Những cách diễn giải khác nhau cho thấy Republic vẫn là một văn bản mở đối với việc nghiên cứu. Sau hơn hai nghìn năm, học thuyết triết gia–quốc vương vẫn tiếp tục gợi ra những tranh luận về tri thức, quyền lực và tính chính đáng của việc cai trị. Có lẽ đó cũng là một trong những lý do khiến tác phẩm của Plato vẫn giữ vị trí đặc biệt trong lịch sử triết học chính trị.

Kết luận

Từ Book V, Plato đi đến một kết luận mang tính nền tảng đối với toàn bộ Republic: công lý trong đời sống chính trị không thể tách rời tri thức. Nếu thành quốc muốn đạt đến trật tự và công chính, quyền lực cần được đặt dưới sự dẫn dắt của những người có khả năng nhận thức điều thiện. Vì vậy, học thuyết triết gia–quốc vương chính là kết quả của toàn bộ quá trình khảo sát về công lý, linh hồn và tri thức từ những quyển trước [1], [2].

Tuy nhiên, Plato mới chỉ xác lập ai là người thích hợp để cai trị; ông chưa giải thích điều gì làm cho tri thức của triết gia trở nên khác biệt. Nếu triết gia có khả năng nhận thức chân lý, thì chân lý ấy là gì? Điều thiện (to agathon, τὸ ἀγαθόν) mà Plato nhiều lần nhắc đến có vị trí như thế nào trong toàn bộ hệ thống triết học của ông? [1]

Để trả lời câu hỏi đó, Book VI và Book VII giới thiệu ba hình ảnh nổi tiếng nhất trong lịch sử triết học phương Tây: Ẩn dụ Mặt Trời (Sun Analogy), Đường thẳng phân chia (Divided Line) và Huyền thoại Hang động (Allegory of the Cave). Qua ba hình ảnh này, Plato đã giải thích vì sao việc giáo dục triết gia trở thành điều kiện để xây dựng một thành quốc công chính [1], [3].